Polşanın ən yüksək məhkəmə orqanı olan Konstitusiya Tribunalını əhatə edən qarşıdurma ölkəni siyasi böhrana sürükləyir. Proseslər hökumətin Konstitusiya Tribunalının iki aparıcı hakimini vəzifəsindən kənarlaşdırıb cinayət məsuliyyətinə cəlb etməyə cəhd etməsindən sonra kəskinləşib. Problemin kökündə dayanan başlıca faktor isə Donald Tusk hökumətinin bir neçə həftədir ki, hazırda müxalifətdə olan “Qanun və Ədalət” Partiyasının iqtidarda olduğu dönəmdə təyin edilmiş hakimləri istefaya göndərməyə çalışmasından qaynaqlanır. Qarşı tərəfin buna sərt müqaviməti ölkədə siyasi vəziyyətin kəskinləşməsinə səbəb olmaqdadır.
Qeyd edək ki, Donald Tusk Konstitusiya Tribunalı ətrafında yaranmış böhranla bağlı vətəndaşlara müraciət edib. O, məhkəmə binası qarşısında baş verən iğtişaşları pisləyib və müxalifətdəki “Qanun və Ədalət” Partiyasını ölkədə hüququn aliliyini pozmaqda ittiham edib: “Konstitusiya Tribunalının binası qarşısında şahidi olduğumuz hadisələr qəbuledilməzdir. Ümid edirəm ki, Polşada bir daha belə mənzərələrlə qarşılaşmalı olmayacağıq. Lakin sülhə aparan yol qanunsuzluğa və zorakılığa göz yummaqdan keçə bilməz. Məhkəməyə və onun hakimlərinə hücum “Qanun və Ədalət” Partiyasının, eləcə də keçmiş prezident Andjey Duda və prezident Karol Navrotskinin hüququn aliliyini məhvetmə prosesinin növbəti mərhələsidir”. Baş nazir əlavə edib ki, demokratik dövlət güclü olmalı və ədaləti təmin etmək iqtidarında qalmalıdır. Onun sözlərinə görə, hakimiyyət orqanları vəziyyəti narahatlıqla izləyir. Onu da qeyd edək ki, Polşada ən yüksək məhkəmə orqanı olan Konstitusiya Tribunalı ətrafında yaranan vəziyyət və bunun səbəbləri təkcə ölkə daxilində siyasi ziddiyyətlərdən qaynaqlanmır. Prezident və baş nazir, eləcə də hökumət və müxalifət arasında ziddiyyət, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi və Avropa ittifaqının Ədalət Məhkəməsinin məsələyə münasibəti vəziyyəti daha da kəskinləşdirir. Vəziyyət Polşanın ədliyyə naziri, eyni zamanda baş prokuror vəzifəsini icra edən Valdemar Zurekin əvvəlki hökumət dövründə sağçı “Qanun və Ədalət” Partiyasından təyin edilmiş Konstitusiya Tribunalının prezidenti Bohdan Şvençkovski və onun müavini Bartoş Soçanskinin məhkəmə toxunulmazlığının ləğvini tələb etməsindən sonra gərginləşib. Bu şəxslərin məhkəmə toxunulmazlığının ləğvi onlara qarşı cinayət təqibinin başlanması üçün tələb olunur. Valdemar Zurek bildirir ki, Konstitusiya Tribunalı özəl mülkiyyətə çevrilib, məhkəmə heyətinin tərkibi sadəcə iş bölgüsü qaydalarına zidd olaraq seçilir, digər qanun pozuntularına yol verilir və hökumət onun düzgün fəaliyyətini bərpa etmək niyyətindədir. Elə bu kontekstdə Konstitusiya Tribunalının ən yüksək vəzifəli hakimi Anna Korvin-Piotrovskayanın Bohdan Şvençkovski vəzifəsindən kənarlaşdırdığı və tribunalın rəhbərliyini öz üzərinə götürdüyü məlum olub. İnsanlar bu qərara etiraz etmək üçün tribunal binasının qarşısında toplaşmağa başladılar. Onların tribunal binasına girməsinin qarşısını almaq üçün əraziyə xüsusi polis bölmələri yerləşdirildi. Məsələyə “Qanun və Ədalət” Partiyasını dəstəkləyən Polşa Prezidenti Karol Navrotski sərt reaksiya verib: “Polşa Respublikasında ictimai asayiş pozulub və konstitusion dövlət orqanı zor gücünə ələ keçirilib. Mən Ali Məhkəmənin birinci sədri, hakim Zbiqnev Kapinski ilə məsləhətləşmələr apardım. O da Konstitusiya Tribunalında hakimiyyəti qəsb edən şəxslərin hərəkətlərini qanuni hesab etmir”. Konstitusiya Tribunalının özü hökumətin məsuliyyətə cəlb etmək niyyətində olduğu iki hakimin qanuni olaraq bu idarəetmə orqanının ən yüksək hakimləri kimi təyin olunduğunu bildirib. Tribunalın açıqlamasında deyilir: “Bu hərəkətlərdə iştirak edən bütün şəxslər dövlət çevrilişi cinayəti törədirlər”. Ümumiyyətlə isə, Polşada siyasi rəqiblər aylardır ki, Konstitusiya Məhkəməsində hansı hakimlərin oturması ilə bağlı mübahisə edirlər. Baş nazir Donald Tusk əvvəlki hökumət tərəfindən təyin edilən hakimlərin yerinə yenilərini təyin etməyə çalışır. Amma Tuskun siyasi rəqibi, Polşa prezidenti Karol Navrotski parlament tərəfindən irəli sürülən altı hakimin üçünün təyinatını təsdiqləməkdən imtina edib. Konstitusiya Tribunalına nəzarət isə Polşada mühüm önəmə malikdir. Belə ki, Polşanın Konstitusiya Tribunalı qanunların və digər normativ aktların Konstitusiyaya uyğunluğunu yoxlayan ali konstitusiya nəzarəti orqanıdır. O, həmçinin, mərkəzi dövlət orqanlarının səlahiyyətləri barədə mübahisələrə və vətəndaşların konstitusion hüquqlarının pozulmasına dair şikayətlərinə baxır. Tribunalın qərarları hamı üçün məcburidir və qətidir. Buna görə də onun tərkibi və rəhbərliyi üzərindəki nəzarət mühüm siyasi əhəmiyyət kəsb edir: məhkəmə parlament və hökumət tərəfindən qəbul edilən qanunları qeyri-konstitusion hesab edə bilər.
Konstitusiya Tribunalı ətrafında yaranan problemin kökü isə 11 il əvvələ dayanır. “Qanun və Ədalət” Partiyası tərəfindən 2015-ci ildə qurulan hökumət Konstitusiya Tribunalında çoxluğu təmin etmək üçün tez bir zamanda quruma öz hakimlərini təyin etdi. Daha sonra, Avropanın aparıcı məhkəmə qurumları - Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi və Avropa İttifaqının Ədalət Məhkəməsi “Qanun və Ədalət” Partiyasının üç hakimi qanunsuz olaraq seçdiyinə qərar verdi. Ardınca Avropa məhkəmələri Polşanın Konstitusiya Tribunalının müstəqil və qərəzsiz məhkəmə orqanı olmadığını bildirdi. 2023-cü ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra Donald Tusk hökuməti bu qərarlara əsaslanaraq tribunalın qərarlarını dərc etməyi dayandırıb. “Qanun və Ədalət” Partiyasının lideri Yaroslav Kaçinski bildirir: “Konstitusiya Tribunalı ilə bağlı vəziyyət dövlət çevrilişinin növbəti mərhələsidir. Bu, qlobal miqyasda ilk belə haldır. Polşa artıq polis dövlətinə çevrilir və oradan avtoritarizmə, daha sonra isə totalitarizmə doğru düz yoldur. Tamamilə qanuni olan vətəndaş etirazı davam etməlidir. Donald Tuskun qanunu tapdalaması heç bir sərhəd tanımır”. Baş verənləri parlament seçkiləri ilə əlaqələndirənlər də var. Polşada parlament seçkilərinin gələn il keçirilməsi planlaşdırılır və bəziləri hazırkı addımları Tuskun seçicilər arasında populyarlığını artırmaq cəhdi kimi görürlər. Amma bu hal, faktiki olaraq, ölkədə kəskin siyasi ziddiyyətə yol açıb. Varşava Universitetinin professoru Marçin Matçak bildirir: “Konstitusiya Tribunalına qarşı edilən hərəkətlər həm bu quruma, həm də növbəti iyirmi il ərzində qanunun aliliyi məsələsinə son qoydu. Konstitusiya Tribunalının qarşısında etirazlar və siyasətçilərin gərginliyi qızışdırması real təhlükə yaradır. Konstitusiya məhkəməsi tamamilə unikal bir məqsədi olan qurumdur, qanunvericilik və icra hakimiyyəti nümayəndələri ondan uzaq durmalıdırlar. Amma təəssüf ki, bunu görmürük”.
Daha bir maraqlı məqam odur ki, Polşanın Rumıniyadakı və Çindəki səfirləri Tusk hökumətini Konstitusiya Tribunalına nəzarəti qanunsuz olaraq ələ keçirmək cəhdində ittiham edərək istefa veriblər. Bu kimi hallar böhranın miqyasının daha da böyüyə biləcəyini istisna etmir.
Samirə SƏFƏROVA
