Akif Nağı: “Mən hesab edirəm ki, ilk növbədə İngiltərə kralı III Çarlz üzr istəməlidir”
Böyük Britaniya kralı transatlantik kölə ticarətinə görə üzr istəməkdən imtina edib. Böyük Britaniya kralı III Çarlzın Antiqua və Barbudada keçirilən Birlik Sammitində kölə ticarəti ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər dünya ictimaiyyətinin diqqətini yenidən tarixi ədalət məsələsinə yönəldib. Kral transatlantik kölə ticarətini tarixin utancverici fəsli adlandırıb, bu hadisələrin onda dəhşət və dərin kədər doğurduğunu bildirib. Lakin bütün təzyiqlərə baxmayaraq, Britaniyanın kölə ticarətindəki iştirakına görə rəsmi üzr istəməyib.
Britaniyanın transatlantik kölə ticarətində iştirakı tarixi faktdır. Bu ticarət imperiyanın iqtisadi yüksəlişində mühüm rol oynayıb, milyonlarla afrikalının həyatını, ailəsini və azadlığını əlindən alıb. Köləlikdən əldə olunan sərvətlər isə təkcə keçmişdə qalmayıb, müəyyən mənada bu gün də iqtisadi və sosial münasibətlərə təsir göstərir.
Britaniya monarxiyasının üzr istəməkdən yayınmasının arxasında siyasi və hüquqi amillər dayanır. III Çarlz konstitusiyalı monarxdır və ölkənin hökumət siyasətini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirmir. Rəsmi dövlət üzrü və təzminat məsələləri kraldan daha çox Britaniya hökumətinin səlahiyyətləri və siyasi qərarları ilə bağlıdır.
Bununla belə, monarxiyanın tarixi nüfuzu və keçmiş imperiya ilə əlaqələri nəzərə alınarsa, kralın mövqeyi simvolik baxımdan son dərəcə əhəmiyyətlidir.
Burada başqa bir məsələ də var: Üzr istəmək tarixi məsuliyyətin qəbul edilməsi deməkdir. Təzminat və reparasiya tələblərinin müzakirəsi isə bu məsuliyyətin konkret siyasi və iqtisadi nəticələr doğura biləcəyi anlamına gəlir.
Britaniya hökuməti tarixi məsuliyyətin qəbul edilməsinin avtomatik olaraq maliyyə təzminatı öhdəliyi yaratmasını istəmir. Karib ölkələrinin nümayəndələri isə bildirirlər ki, sadəcə kədər ifadə etmək və gələcəyə dair əməkdaşlıq vədləri vermək ədalətin bərpası üçün kifayət deyil.
Kral bəyan edib ki, buna görə Böyük Britaniyanın baş naziri üzr istəməlidir.
“Baş nazir bunu edə bilər, lakin reparasiyaların ödənilməsi məsələsi gündəmdə deyil.”
Bu Britaniya ilə Afrika və Karib hövzəsi ölkələri arasında tarixi qul ticarətinə görə məsuliyyət və kompensasiya mübahisəsinin yenidən gündəmə gətirir.
İngiltərənin Baş naziri Endi Börnham isə Britaniya hökumətinin rəsmi üzr istəməsi ehtimalına açıq olduğunu bildirib, lakin maliyyə reparasiyalarını rədd edib.
Karib ölkələri tarixi ədalətsizliyin aradan qaldırılması üçün üzr istənilməsi ilə yanaşı, maddi kompensasiya, borcların silinməsi və inkişaf dəstəyi tələb edirlər.
5 noyabr 2026-cı il tarixli son məlumata görə, Britaniya hökuməti qul ticarətinin tarixi nəticələrini müzakirə etmək üçün zərər çəkmiş ölkələrlə strukturlaşdırılmış dialoqa razılıq verib. Bununla belə, reparasiyalar məsələsində mövqeyini dəyişməyib.
Beləliklə, Britaniya tarixi məsuliyyətin müzakirəsinə hazır olduğunu göstərir, amma bu məsuliyyətin maliyyə öhdəliyinə çevrilməsinə qarşı çıxır.
Qul ticarətinə görə, İngiltərə kralı, yoxsa baş nazir üzr istəməlidir?
Azad Vətən Partiyasının sədri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Akif Nağı baki-xeber.com-a bildirdi ki, qul ticarəti bəşəriyyət tarixinin ən utancverici, ən rüsvayçı səhifələrindən biridir. “İnsanların öz həmcinslərini alıb-satması, onları azadlıqdan məhrum edərək əmtəəyə çevirməsi insanlığın adına yazılmış ağır bir ləkədir.
Bəşər cəmiyyəti tarixən müxtəlif inkişaf mərhələlərindən keçib. İbtidai icma quruluşundan quldarlıq dövrünə qədər olan mərhələləri tarixi prosesin bir hissəsi kimi müəyyən qədər anlamaq mümkündür. Lakin insan cəmiyyətinin inkişaf etdiyi, azadlıq və hüquq ideyalarının formalaşdığı son əsrlərdə quldarlığın davam etməsi, onun qalıqlarının uzun müddət qorunub saxlanılması artıq izahı çətin olan bir mənəvi və siyasi problemdir.
Xüsusilə İngiltərə və Amerika Birləşmiş Ştatlarının tarixində qul ticarəti və irqi ayrı-seçkilik ağır izlər buraxıb. XIX əsrdə ABŞ-da quldarlığın ləğvi uğrunda böyük mübarizə aparıldı. Prezident Avraam Linkoln bu mübarizənin əsas siyasi simalarından biri oldu. Quldarlığın ləğvi istiqamətində atdığı addımlar və ölkədəki dərin siyasi qarşıdurma fonunda o, sui-qəsd nəticəsində həyatını itirdi.
Ancaq quldarlığın hüquqi baxımdan ləğv edilməsi bütün problemlərin aradan qalxması demək deyildi. ABŞ-da afroamerikalılara qarşı ayrı-seçkilik, irqi diskriminasiya və hüquqların məhdudlaşdırılması XX əsrin ortalarına, xüsusilə 1960-cı illərin və sonrakı dövrün vətəndaş hüquqları mübarizəsinə qədər ciddi şəkildə davam etdi. Bu fakt göstərir ki, quldarlıq yalnız hüquqi institut deyil, həm də cəmiyyətlərin düşüncəsində uzun müddət yaşayan bir mirasdır”.
A.Nağı vurğuladı ki, İngiltərənin də bu tarix qarşısında ciddi məsuliyyəti var. O, bildirdi ki, Britaniya imperiyası qul ticarətində və müstəmləkəçilik sistemində mühüm rol oynayıb. “Afrikadan zorla aparılan insanlar Amerika qitəsində və digər müstəmləkə ərazilərində ağır istismara məruz qalıblar. Onlara insan kimi deyil, mülkiyyət kimi yanaşılıb, ləyaqətləri tapdalanıb, həyatları və azadlıqları əlindən alınıb.
Bu, sadəcə keçmişdə baş vermiş iqtisadi fəaliyyət deyil, insanlığa qarşı yönəlmiş mənəvi və tarixi cinayətdir.
Bu gün İngiltərə, Fransa və digər keçmiş müstəmləkəçi dövlətlər özlərini dünyanın aparıcı, demokratik və yüksək inkişaf etmiş ölkələri kimi təqdim edirlər. Lakin onların tarixi keçmişi də bu günün siyasi və mənəvi məsuliyyətindən ayrı deyil. Tarixi cinayətləri etiraf etmək, həmin hadisələrin qurbanlarının xatirəsinə ehtiram göstərmək və mümkün nəticələri ilə üzləşmək müasir dövlətlərin mənəvi borcudur.
Burada əsas məsələ yalnız baş nazirin və ya hökumətin üzr istəməsi deyil. Mən hesab edirəm ki, ilk növbədə İngiltərə kralı III Çarlz üzr istəməlidir.
Nəyə görə?
Çünki Britaniya monarxiyası əsrlər boyu dövlətin siyasi və tarixi sisteminin mühüm bir hissəsi olub. Kral hakimiyyətinin müxtəlif dövrlərdə fərqli səlahiyyətlərə malik olması, monarxiyanın bu gün əsasən konstitusion və simvolik xarakter daşıması tarixi məsuliyyət məsələsini aradan qaldırmır.
Bu gün də Britaniyada kralın müəyyən konstitusion funksiyaları mövcuddur. Baş nazirin təyin olunması, hökumətin formalaşdırılması ilə bağlı prosedurlarda monarxın iştirakı onun dövlət institutları sistemindəki yerini göstərir.
Əgər monarxiya dövlətin tarixi və siyasi kimliyinin bir hissəsi kimi qorunub saxlanılırsa, onda həmin tarixdə baş vermiş ağır cinayətlərin mənəvi məsuliyyətindən də tamamilə kənarda qala bilməz.
Əlbəttə, keçmişdə baş vermiş hadisələrə görə bugünkü kralı və ya baş naziri fərdi şəkildə cinayət məsuliyyətinə cəlb etmək düzgün yanaşma olmazdı. Söhbət fərdi hüquqi məsuliyyətdən deyil, dövlətin və onun tarixi institutlarının mənəvi məsuliyyətindən gedir”.
A.Nağının fikrincə, məhz buna görə də kralın üzr istəməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyardı. A.Nağının sözlərinə görə, Baş nazir və hökumət də öz növbəsində bu məsuliyyəti qəbul etməli, tarixi həqiqətlərlə üzləşməli və konkret addımlar atmalıdır.
“Bəzən monarxiyanın toxunulmazlığı, kralın heç kim qarşısında əyilməməsi kimi ənənələr ön plana çəkilir. Lakin insanlığa qarşı törədilmiş ağır cinayətlərin etirafı zəiflik deyil, əksinə, böyük mənəvi cəsarət və siyasi mədəniyyət nümunəsidir.
Tarixi səhvləri etiraf etmək dövlətin nüfuzunu aşağı salmır. Əksinə, onun mənəvi gücünü artırır. Öz keçmişi ilə dürüst şəkildə üzləşə bilən dövlət daha sağlam gələcək qurmaq imkanına malikdir.
Quldarlıq və qul ticarəti yalnız İngiltərənin deyil, Fransa, ABŞ və digər dövlətlərin də tarixində ağır izlər buraxıb. Buna görə də bu məsələdə hər bir dövlət öz tarixi məsuliyyətini qəbul etməli, qurbanların xatirəsinə ehtiram göstərməli və mümkün bərpaedici tədbirləri müzakirə etməlidir.
Bəşəriyyətin qarşısında ən böyük məsuliyyət keçmişi unutmaq deyil, onun səhvlərindən nəticə çıxarmaqdır”-deyə A.Nağı qeyd etdi.
A.Nağı vurğuladı ki, İngiltərə kralı III Çarlzın qul ticarətinin qurbanları qarşısında üzr istəməsi tarixi ədalət baxımından mühüm addım ola bilərdi. “Baş nazir və hökumət də bu məsuliyyəti bölüşməlidir.
Çünki insanlığa qarşı törədilmiş cinayətlər nə zamanın keçməsi ilə unudulur, nə də dövlətlərin siyasi nüfuzu ilə ört-basdır edilir. Tarix qarşısında məsuliyyət daşımaq, həqiqəti etiraf etmək və qurbanların mənəvi haqqını tanımaq hər bir dövlətin borcudur”-deyə A.Nağı əlavə etdi.
İradə SARIYEVA
