3 noyabr seçkiləri Respublikaçılar Partiyasının məğlubiyyəti ilə, daha dəqiq desək, Donald Trampın tam məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Demokratlar Partiyasına səs verməklə amerikalılar prezidentə və onun siyasətinə qarşı səs verdilər. Konqresin hər iki palatası Demokratlara verildi və onlar indi şübhəsiz ki, Trampın həyatını mümkün qədər çətinləşdirməyə çalışacaqlar.
Yeni Konqres 3 yanvar 2027-ci ildə vəzifəyə başlayacaq. Trampın şəxsən dəstəklədiyi bütün namizədlər uduzdu, ən sərt tənqid etdiyi namizədlər isə qalib gəldi. Amerikalılar Demokratlar Partiyasına səs verdilər. Əsas məsələ prezidentə qarşı narazılıqlarını ifadə etmək idi. Seçkilər sözün əsl mənasında Trampa etimadsızlıq səsverməsinə çevrildi. Bu şəraitdə onun nəticələri rədd etməyi düşünməyə belə heç bir səbəbi yox idi. Amerika demokratiyasının təməllərini sarsıdan kəskin addımlar əhəmiyyətli ictimai dəstək tələb edir. Trampın buna gücü çatmır. Əlbəttə ki, prezidentin populyarlığının aşağı olmasının əsas səbəbi onun İranla başlatdığı müharibə idi. Bu, o vaxtkı Respublikaçı prezident Corc Buş tərəfindən başladılan İraq müharibəsi Demokratların Konqresin hər iki palatasında qələbə qazanmasına səbəb olan 2006-cı ilin təkrarı idi. Tramp həmin siyasətçini tənqid etdi, lakin o, səhvini təkrarladı. Amerikalılar benzin qiymətlərinin artmasına səbəb olan İranla müharibə ilə onların həyat səviyyəsinin pisləşməsi arasında asanlıqla əlaqə qurdular. ABŞ-ın dünyanın heç bir ölkəsi olmadan da yaxşı yaşaya biləcəyini və heç kimin ABŞ olmadan yaşaya bilməyəcəyini israr edən Tramp, Amerika iqtisadiyyatının özünütəminatını çox şişirtdi. Əgər mağazalardakı və yanacaqdoldurma məntəqələrindəki qiymətlər Respublikaçıların ənənəvi bazasının bir hissəsini uzaqlaşdırırdısa, prezidentin iki illik hakimiyyəti dövründə tam şəkildə ortaya çıxan avtoritar meylləri milyonlarla amerikalıya seçki məntəqələrinə gəlməyə və Trampın partiyasına qarşı səs verməyə təkan verdi. Demokratiya diktaturadan hakimiyyətin seçkilər vasitəsilə ötürülməsi və tək bir mərkəzdə cəmləşməməsi ilə fərqlənir. Tramp bu iki prinsipə sadiqliyinə şübhə salmaq üçün əlindən gələni etdi. Təəccüblüdür ki, o, hətta oktyabr ayında da bu məsələ ilə bağlı qeyri-müəyyən açıqlamalar verdi, sanki demokratiyanın taleyinin amerikalılar üçün benzin qiymətlərindən sonra ikinci ən vacib məsələ olduğunu göstərən sorğulardan xəbərsiz idi. Tramp qəfildən Konstitusiyaya zidd olaraq üçüncü müddətə namizədliyini irəli sürmək şansları barədə yenidən danışmağa başladı, seçkilərin nəticələrini "ədalətsizdirsə" rədd etmək ehtimalını qaldırdı, dəfələrlə mediaya hücum etdi və ümumiyyətlə özünü hökumət və Respublikaçılar Partiyası ilə eyniləşdirdi. Tramp və Respublikaçılar Rusiyaya qarşı sanksiyaları yumşaltmaqla yanaşı, qlobal bazarlara Rusiya dizel yanacağının tədarükünü artırmaq məqsədi güdərkən də əks təsir göstərdilər. Rusiya ilə razılaşma istənilən amerikalı siyasətçi üçün olduqca riskli bir addımdır. Hazırda Amerika cəmiyyətində Ukraynayönlü konsensus hökm sürür. Əgər Tramp Rusiya ilə Ukraynanın barışdırılmasının onun üçün vacib olduğuna inanırsa, noyabr və dekabr ayları bunun üçün optimal vaxt olacaq. ABŞ-da Respublikaçıların məğlubiyyəti ilə başa çatan aralıq seçkilərinin nəticələri Rusiya və Ukrayna arasında davam edən müharibəyə də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərəcək. Məsələ burasındadır ki, Rusiya artıq ABŞ prezidenti Donald Trampın Ukraynanı Rusiyanın şərtləri sülh müqaviləsini qəbul etməyə məcbur edə biləcəyinə inanmır. “Bloomberg” agentliyi Moskvadakı məlumatlı mənbələrə istinadən bildirir ki, buna görə də Rusiya prezidenti Vladimir Putin müharibəni uzatmağa, Ukraynaya hücumları gücləndirməyə və Kiyevin Avropa müttəfiqlərinə təzyiq göstərməyə yenidən xüsusi diqqət yetirir. Amma burada Rusiya liderinin başqa məqsədləri də var. Agentliyin məlumatına görə, Trampın mövqeyinin zəiflədiyi aralıq seçkilərindən sonra Kreml ABŞ sanksiyalarının daha da yumşaldılmasına nail olmaq üçün yollar axtarır. Moskvanın yanaşmasına əsasən, Ukrayna rəhbərliyi danışıqlarda nəticə əldə olunmasını əngəlləyir və hətta Trampın çağırışlarına baxmayaraq, Rusiyanın neft emalı müsəəsislərinə zərbələr endirməkdə davam edir. O səbəbdən Kreml hesab edir ki, Ukrayna ilə müharibənin davam etməsinə baxmayaraq, Rusiya və ABŞ arasında işbirliyi davam etməlidir. Moskvanın məqsədi Vaşinqtonu ABŞ və Rusiyanın müharibənin bitməsini gözləmədən birgə biznes apara biləcəyinə inandırmaqdır. Əsas məqsəd həm də Rusiyaya qarşı ABŞ sanksiyalarının yumşaldılmasına hesablanıb. Rusiya Beynəlxalq İşlər Şurasının Baş direktoru İvan Tımofeyev bildirir: “Rusiyaya qarşı sanksiyaların ləğvi üçün ssenarilərin hazırlanması təbii bir prosesdir və həm Moskva, həm də məhdudlaşdırıcı tədbirləri başladan ölkələr, xüsusən də ABŞ üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hökumətlər və müəssisələr yalnız xarici iqtisadi və ticarət əlaqələri məhdudlaşdırıldıqda və ya kəsildikdə deyil, həm də köhnə əlaqələri bərpa edərkən və ya yeni əlaqələr qurarkən yeni şərtlərə uyğunlaşmaq çətinliyi ilə üzləşirlər. Müvafiq olaraq, bütün tərəflər yeni mühitə uyğunlaşmağa vaxt itirmədən, üstünlük mövqeyindən yeni mərhələyə girməkdə maraqlıdırlar”. “Bloomberg” agentliyi belə bir məqama da diqqət çəkir ki, ABŞ liderinin Ukrayna prezidenti Volomir Zelenskini razılaşma əldə etməyə məcbur etmək üçün manevr imkanları azalır. Bu da öz növbəsində Putini Ukraynanın enerji infrastrukturuna hücumları gücləndirməyə vadar edir. Rusiya rəhbərinin əsas niyyəti Ukraynanın enerji infrastrukturunu sıradan çıxarmaqla Zelenskiyə danışıqlar masasında istdiyi şərtləri qəbul etdirməkdir. Amma Ukrayna rəhbərliyi də geri çəkilmək niyyətində deyil və Rusiyanın dərinliklərinə zərbələrini gücləndirir. Almaniyanın “Der Spiegel” nəşri yazır ki, rus ordusunun hücum silahları ilə bağlı təchizatını kəsmək üçün Kiyev Rusiyanın dərinliklərindəki silah fabriklərinə hücum edir. Son bir həftədə dörd belə obyektə zərbə endirilib. O da qeyd olunur ki, bu zərbələr Ukraynanın Britaniya və Fransanın birgə istehsalı olan qanadlı raketlərinn yeni partiyalarının alması sayəsində mümkün olub. Paralel şəkildə Ukrayna dronları Rusiyanın enerji müəssisələrinə və digər infrastruktur obyektlərinə də zərbələri davam etdirir. Ukraynalı hərbi ekspert Oleksandr Kovalenko qeyd edir: “Tammiqyaslı müharibə illərində Ukraynanın uzaq mənzilli zərbə imkanları əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Bu gün təxminən 3000 kilometr məsafədə Rusiya dərinliklərinə zərbələr mümkündür. Sistemli zərbələr demək olar ki, hər gecə baş verir və bu da Rusiyanın hədəf alınan müəssisələrdə və istehsal sahələrində əməliyyatları tam bərpa etməsinə maneə olur. Xüsusən də Rusiya neft emalı sistemi artıq öz dayanıqlığını itirir”. Mövcud vəziyyət Rusiya, Ukrayna və ABŞ nümayəndələri arasında 10-11 noyabr tarixlərində Əbu-Dabidə keçirilməsi gözlənilən sülh danışıqlarının baş tutmasını da sual altına alır. Rusiya əvvəldən də bəyan edib ki, danışıqların baş tutması Ukraynanın zərbələrini dayandırması halında mümkün ola bilər. Amma bunun əvəzində Rusiyanın Ukraynaya hücumlarını gücləndirməsi Kiyevə cavab zərbələrindən başqa seçim imkanı vermir. Volodimir Zelenski də bildirir ki, Rusiya Ukraynanın enerji sektoruna zərbələri daha da gücləndirir. Onunsözlərinə görə, ilk növbədə ABŞ Rusiyanın Ukraynaya qarşı enerji terroruna son qoymaq üçün təzyiq göstərilməlidir. Amma reallıq bunun əksidir və o səbəbdən Ukrayna cavab tədbirləri görməyə məcburdur. Bu şəraitdə Əbu-Dabi danışıalrı baş tutsa belə nəticə əldə edilməsi inandırıcıə görünmür. Beləliklə, mövcud mənzərə Rusiya-Ukrayna cəbhəsində sülhə ümidlərin çox az olduğunu göstərir. Əksinə, qarşıdakı müddət ərzində müharibənin dah ada şiddətlənməsi qaçılmaz hesab olunur ki, bunun təsirləri yenə dünya miqyasında özünü göstərməkdə davam edəcək.
Tahir TAĞIYEV
