Cənubi Qafqazın minilliklər boyu formalaşmış zəngin tarixi-mədəni irsi müxtəlif dövrlərdə ideoloji müdaxilələrə məruz qalmışdır. Bu sahədə ən sistemli və uzunmüddətli saxtalaşdırma fəaliyyəti Ermənistanın "Böyük Ermənistan" xülyasına əsaslanan historical revizionizm siyasətidir. Azərbaycanın tarixi torpaqlarında, xüsusilə Qarabağ və Zəngəzur bölgələrində həyata keçirilən bu fəaliyyət təkcə maddi-mədəniyyət nümunələrinin mənimsənilməsi ilə bitmir, həm də açıq-aşkar saxta eksponatların yaradılması ilə müşayiət olunur.
Erməni tarixşünaslığının ən böyük manipulyasiyalarından biri regionun qədim xristian dövləti olan Qafqaz Albaniyasının mədəni və dini irsini tamamilə erməniləşdirməkdir. Ağdərə rayonu ərazisində yerləşən Gəncəsər monastırı (Xudavəng və Amaras kimi digər alban abidələri ilə yanaşı) yüzilliklər boyu Qafqaz Albaniyası Katalikosluğunun mərkəzi olmuşdur. Lakin işğal dövründə bu abidələrin üzərindəki qədim alban yazıları, divar naxışları və xaçdaşlar sökülmüş, əvəzinə erməni dilində sonradan hazırlanan kitabələr və "xaçkarlar" yerləşdirilmişdir. İşğal olunmuş ərazilərdə (məsələn, Ağdam yaxınlığındakı Şahbulaq qalası ətrafında saxta "Tiqranakert" şəhəri uydurması) beynəlxalq hüquq normalarına zidd olaraq qanunsuz qazıntılar aparılmış, çıxarılan maddi mədəniyyət nümunələri Ermənistana daşınmışdır. İşğal illərində Xankəndi, Ağdərə və digər ərazilərdə təşkil edilən muzeylərdə "qədim erməni tarixi"ni sübut etmək üçün saxta eksponatların nümayişi geniş vüsət almışdı. Bu saxtakarlığın ən bariz nümunələrindən biri "qədim əlyazma və kitablar"la bağlıdır. Muzeylərdə xüsusi qoruyucu şüşələr arxasında nümayiş etdirilən bu kitabların yalnız cildi və ilk səhifəsi qədim yazı nümunələri ilə bəzədilir, daxili səhifələri isə tamamilə boş (ağ kağız) saxlanılırdı. Şüşə vitrinlər və "qorunma rejimi" əslində eksponatın qiymətli olmasını deyil, onun saxtalığının üzə çıxmasının qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin rəhbərliyi ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərə təşkil olunan xarici diplomatik korpus nümayəndələrinin və beynəlxalq jurnalistlərin səfərləri zamanı bu faktlar əyani şəkildə sübuta yetirildi. Açılan vitrinlər və nümayiş etdirilən "əlyazmalar" erməni muzeyşünaslığının ideoloji saxtakarlığını beynəlxalq ictimaiyyətin gözü qarşısında ifşa etdi. Akademik və tarixi faktsioloji baxımdan Cənubi Qafqazda erməni əhalisinin kütləvi məskunlaşması XIX əsrin əvvəllərində, Rusiya imperiyasının Qacarlar (1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi) və Osmanlı imperiyası (1829-cu il Ədirnə müqaviləsi) ilə bağladığı müqavilələrdən sonra baş vermişdir. Rusiya tarixçisi N.Şavrovun da qeyd etdiyi kimi, XIX əsrin başlanğıcında Zaqafqaziyada yaşayan 1,3 milyon erməninin 1 milyondan çoxu bura sonradan köçürülənlər idi. Ermənistanın bu fəaliyyətləri Haaqanın 1954-cü il "Silahlı münaqişə zamanı mədəni dəyərlərin qorunması haqqında" Konvensiyasına və YUNESKO-nun 1970-ci il konvensiyasına ziddir. İşğal olunmuş ərazilərdə arxeoloji qazıntıların aparılması və mədəni irsin fərqli identiklik altında təqdim edilməsi beynəlxalq hüquqda hərbi cinayət və mədəni soyqırım kimi tövsif olunur. Qarabağ və Zəngəzurun mədəni irsi heç bir uydurma mənsubiyyətə sığmır. Şüşə arxasında gizlədilən ağ səhifələr kimi, saxtalaşdırılmış tarix də real elmi faktların və obyektiv reallığın qarşısında tab gətirməyərək iflasa uğramağa məhkumdur.
Rizvan QARABAĞLI Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru
