Rusiya və Türkiyə Cənubi Qafqazda sabitlik və təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi mexanizmi kimi “3+3” Regional Əməkdaşlıq Platformasının fəaliyyətinin davam etdirilməsində maraqlı olduqlarını bildiriblər. Moskva və Ankaranın 8–9 sentyabrda keçirilən XİN-lərarası məsləhətləşmələrində Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Ukrayna ətrafındakı vəziyyət müzakirə olunub.
Tərəflər Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyada yeni bölücü xətlərin yaranmasına səbəb ola biləcək xarici təşəbbüsləri yolverilməz hesab etdiklərini vurğulayıblar. Bu çərçivədə Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan, Rusiya, İran və Türkiyəni birləşdirən “3+3” formatının müntəzəm fəaliyyətinin davam etdirilməsinin vacibliyi qeyd olunub.
Moskva və Ankara hesab edir ki, platforma “regional məsuliyyət” prinsipi əsasında Cənubi Qafqazda sabitlik və təhlükəsizliyin gücləndirilməsinə töhfə verə bilər. Rusiya, həmçinin, Ukrayna böhranının həlli ilə bağlı mövqeyini açıqlayıb və Qara dənizdə Kiyevin addımlarının, Moskvanın fikrincə, gəmiçilik təhlükəsizliyinə, o cümlədən Türkiyənin maraqlarına risk yaratdığını bildirib.
Rusiya “3+3” formatının Cənubi Qafqazda real siyasi və praktiki imkanları məhdud olsa da, bu platformanın fəaliyyətinin davam etdirilməsində israr edir. Moskvanın bu formata verdiyi xüsusi önəmin arxasında hansı geosiyasi maraqlar dayanır? Rusiya “3+3” vasitəsilə Cənubi Qafqazda öz təsir imkanlarını qorumağa və regionda Qərbin rolunun genişlənməsinin qarşısını almağa çalışırmı? Digər tərəfdən, Rusiya və Türkiyənin "regiondan kənar təşəbbüslərin və yeni bölücü xətlərin yolverilməzliyi" barədə bəyanatı konkret olaraq hansı təşəbbüslərə aiddir? Burada ABŞ və Avropa İttifaqının Cənubi Qafqazdakı diplomatik, nəqliyyat və təhlükəsizlik layihələri nəzərdə tutulur, yoxsa söhbət daha konkret olaraq hansısa yeni regional mexanizmlərdən gedir?
Elşad Həsənov: “3+3” formatı bundan sonra da işə düşəsi deyil, Cənubi Qafqaz artıq Rusiyaya “yox” deyir”
Siyasi şərhçi Elşad Həsənov məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Rusiya və Türkiyənin müzakirə etdiyi “3+3” formatı Cənubi Qafqazda siyasi sabitliyin və təhlükəsizliyin qorunması baxımından vacib platforma kimi nəzərdən keçirilə bilər. Lakin onun fikrincə, bu format yarandığı gündən faktiki olaraq işlək mexanizmə çevrilə bilməyib.
Ekspert qeyd edib ki, "3+3" formatının əsas problemlərindən biri Gürcüstanın platformanın toplantılarında iştirak etməməsidir. Bunun başlıca səbəbi isə Rusiyanın Gürcüstanın ərazi bütövlüyünü pozması və Abxaziya ilə Cənubi Osetiyanı işğal altında saxlamasıdır. Məhz bu səbəbdən Tbilisi ilə Moskva arasında diplomatik münasibətlər də yoxdur.
Elşad Həsənov bildirib ki, Gürcüstan Rusiya ilə siyasi münasibətlərdə məsafəli mövqe tutsa da, iki ölkə arasında müəyyən iqtisadi və ticarət əlaqələri davam edir. Onun sözlərinə görə, Gürcüstanın "3+3" formatında iştirak etməməsi platformanın tam tərkibdə fəaliyyət göstərməsinə imkan vermir. Nəticədə keçirilən görüşlər “3+2” formatında baş tutur.
Siyasi şərhçinin fikrincə, Rusiya hazırda Cənubi Qafqazda öz təsir imkanlarını əvvəlki səviyyədə saxlaya bilmir. O bildirib ki, Ermənistanda Rusiyanın əsas hərbi dayaqlarından biri 102-ci hərbi bazadır. Bundan başqa, Ermənistanın Türkiyə və İranla sərhədində Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin sərhəd qoşunlarının əməkdaşları da fəaliyyət göstərir. Ekspert hesab edir ki, Ermənistan gələcəkdə bu qüvvələrin də ölkədən çıxarılmasına çalışacaq.
Həsənovun sözlərinə görə, Paşinyan hakimiyyətə gəldiyi vaxtdan Qərbə daha çox yaxınlaşan siyasət yürüdür və Ermənistanda Rusiyanın mövcudluğunu tədricən məhdudlaşdırır. İlk addımlardan biri Rusiya sərhədçilərinin "Zvartnots" hava limanından çıxarılması olub. Daha sonra Ermənistan–Türkiyə və Ermənistan–İran sərhəd-keçid məntəqələrində də rus sərhədçilərinin yerinə Ermənistan sərhədçiləri yerləşdirilib.
Ekspert hesab edir ki, Rusiya bununla Cənubi Qafqazdakı son dayaqlarını da itirmək təhlükəsi ilə üzləşir və məhz buna görə regiondakı təsir imkanlarını qorumağa çalışır. Onun fikrincə, Moskvanın "3+3" formatını yenidən gündəmə gətirməsinin əsas səbəblərindən biri də budur.
Elşad Həsənov bildirib ki, Rusiya Ermənistanda da siyasi təsir imkanlarını qorumaq üçün müxtəlif cəhdlər göstərib. Onun sözlərinə görə, iyunun 7-də Ermənistanda keçirilən parlament seçkiləri ərəfəsində Moskva ciddi siyasi səylər göstərib. Ekspert bunu Rusiyanın Gürcüstanda Bidzina İvanişvili ilə bağlı siyasətinə bənzədərək, Ermənistanda da oxşar modeldən istifadə etməyə çalışması ilə əlaqələndirib.
Həsənovun fikrincə, əvvəlcə Ruben Vardanyanın Ermənistanda siyasi proseslərə cəlb edilməsi gözlənilən nəticəni verməyib və Vardanyan həbs olunub. Daha sonra milyarder Samvel Karapetyanın siyasi prosesə daxil olması və parlament seçkilərində hakimiyyətə gəlmək üçün mübarizə aparması gündəmə gəlib. Ekspert hesab edir ki, bu prosesdə Rusiyanın həm ciddi siyasi, həm də maliyyə dəstəyi olub.
Lakin siyasi şərhçinin sözlərinə görə, erməni cəmiyyəti nəticədə Nikol Paşinyanın "Vətəndaş Müqaviləsi" partiyasına daha çox dəstək göstərib. O bunu Paşinyanın son illərdə apardığı siyasətin cəmiyyət tərəfindən qəbul edilməsi ilə izah edib. Həsənovun fikrincə, Paşinyan daha real və müasir Ermənistan modeli qurmağa çalışır, erməni cəmiyyətinin əhəmiyyətli hissəsi isə qonşularla müharibə vəziyyətində olmaq əvəzinə sülh şəraitində yaşamağa üstünlük verir.
Ekspert hesab edir ki, Rusiya–Ukrayna müharibəsi də Moskvanın Cənubi Qafqazdakı imkanlarını zəiflədən əsas amillərdən biridir. Onun sözlərinə görə, müharibə Rusiyanı həm iqtisadi, həm də hərbi baxımdan zəiflədir və Moskvanın əvvəlki kimi siyasi iradəsini region ölkələrinə diktə etmək imkanlarını azaldır.
Həsənov sentyabrın 1-də Bişkekdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti çərçivəsində Vladimir Putinlə Nikol Paşinyan arasında keçirilən görüşə də diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, Putin həmin görüş zamanı zərurət yaranacağı təqdirdə Rusiyanın Ermənistandakı hərbçilərini çıxara biləcəyini bildirib. Paşinyan isə İrəvana qayıtdıqdan sonra jurnalistlərə açıqlamasında həmin hərbçilərin Ermənistana artıq lazım olmadığını deyib.
Siyasi şərhçi hesab edir ki, qarşıdakı Moskva səfərində Paşinyan Rusiya hərbçilərinin Ermənistandan çıxarılması məsələsini də gündəmə gətirə bilər. Onun fikrincə, Moskva isə bununla yanaşı Cənubi Qafqazdan tamamilə çıxmaq niyyətində deyil və "3+3" formatının yenidən aktuallaşdırılması da məhz Rusiyanın regionda öz rolunu qorumaq cəhdlərindən biridir.
Həsənovun fikrincə, bu formatın qarşıdakı dövrdə də tam işlək mexanizmə çevrilməsi real görünmür. Çünki Rusiya Gürcüstanın ərazi bütövlüyü məsələsində mövqeyini dəyişməyib və Abxaziya ilə Cənubi Osetiya problemi həll olunmayıb. Eyni zamanda Rusiya Ukraynada da müharibəni öz şərtləri ilə başa çatdıraraq regiondakı əvvəlki mövqeyini bərpa edə bilməyib.
Ekspert hesab edir ki, bunun fonunda Avropa İttifaqı və ABŞ Cənubi Qafqazda mövqelərini gücləndirir. Xüsusilə TRIPP layihəsinin reallaşdırılması istiqamətində proseslərin başlaması regionun geosiyasi və nəqliyyat xəritəsində yeni dəyişikliklər yarada bilər.
Elşad Həsənovun qənaətinə görə, Rusiya zəiflədikcə Cənubi Qafqazda onun təsir imkanları da azalır. Buna görə Moskvanın "3+3" formatını yenidən dövriyyəyə qaytarmaq cəhdləri daha çox regiondakı əvvəlki mövqelərini qorumaq istəyindən irəli gəlir. Lakin hazırkı geosiyasi reallıqlar göstərir ki, Cənubi Qafqaz getdikcə Rusiyanın təsir dairəsindən uzaqlaşır.
Dəniz NƏSİRLİ
