Ermənistan parlamentinin Xarici əlaqələr komissiyasının rəhbəri Sarkis Xandanyanın Azərbaycanla sərhədin TRIPP layihəsinin keçəcəyi ayrı-ayrı hissələrində delimitasiya işlərinin daha əvvəl aparılmasının mümkünlüyü barədə açıqlaması diqqətçəkən məqamdır. Çünki bu yanaşma Azərbaycan-Ermənistan sərhədinin delimitasiyası ilə regional nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması prosesinin bir-biri ilə daha sıx əlaqələndirilə biləcəyini göstərir.
Hazırkı razılaşmaya əsasən, delimitasiya prosesinin Azərbaycan-Ermənistan-Gürcüstan sərhədlərinin kəsişdiyi nöqtədən, yəni şimaldan başlayaraq cənuba doğru davam etdirilməsi nəzərdə tutulur. Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov da sentyabrın 9-da bu ardıcıllığı təsdiqləyib. Ermənistan tərəfi də ümumi prinsip kimi şimaldan cənuba doğru hərəkətin tərəfdarı olduğunu bildirir.
Lakin Xandanyanın açıqlamasında mühüm yenilik məhz buradadır: TRIPP-in keçəcəyi konkret ərazilərdə lokal delimitasiya işlərinin ümumi ardıcıllıqdan əvvəl həyata keçirilməsi istisna edilmir. Yəni söhbət bütün sərhəd xəttinin delimitasiyasının istiqamətinin dəyişdirilməsindən yox, layihənin reallaşması üçün zəruri olan konkret hissələrin ayrıca nəzərdən keçirilməsindən gedir.
Bu, ilk baxışdan texniki məsələ kimi görünsə də, əslində kifayət qədər ciddi siyasi və praktiki əhəmiyyət daşıyır.
TRIPP-in məqsədi Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən nəqliyyat bağlantısının yaradılması və daha geniş regional kommunikasiya şəbəkəsinin formalaşdırılmasıdır. Layihə çərçivəsində dəmir yolu, avtomobil yolları, enerji infrastrukturu və müxtəlif kommunikasiya xətlərinin yaradılması nəzərdə tutulur.
Belə iri infrastruktur layihəsinin konkret ərazidə həyata keçirilməsi üçün həmin ərazinin hüquqi və texniki statusunun aydın olması vacibdir. Sərhəd xəttinin dəqiq müəyyənləşdirilmədiyi və razılaşdırılmadığı ərazilərdə tikinti, xəritələndirmə, təhlükəsizlik və infrastrukturun yerləşdirilməsi ilə bağlı əlavə problemlər yarana bilər.
Bu baxımdan, TRIPP-in keçəcəyi hissələr üzrə delimitasiyanın qabağa çəkilməsi layihənin praktiki mərhələyə keçməsini asanlaşdıra bilər. Əgər tərəflər konkret marşrut üzrə razılığa gəlirlərsə və həmin ərazidə sərhəd xəttinin mövqeyi dəqiqləşdirilirsə, infrastrukturun layihələndirilməsi və tikintisi üçün hüquqi və texniki baza daha tez formalaşa bilər.
Burada ən mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Xandanyanın açıqlaması avtomatik olaraq "Zəngəzur istiqamətində sərhəd artıq delimitasiya olunacaq" anlamına gəlmir. Bunun üçün Azərbaycan və Ermənistan arasında konkret siyasi və texniki razılaşmalar lazımdır.
Lakin belə bir mexanizm nəzəri və praktiki baxımdan mümkündür. Tərəflər TRIPP marşrutunun keçəcəyi konkret ərazini müəyyənləşdirib həmin hissədə delimitasiya işlərinə üstünlük verə bilərlər. Bu halda ümumi sərhəd delimitasiyası prosesi şimaldan cənuba davam edərkən, TRIPP üçün strateji əhəmiyyət daşıyan müəyyən hissələr üzrə işlər ayrıca sürətləndirilə bilər.
Əslində bunun üstünlüyü ondan ibarətdir ki, delimitasiya prosesi yalnız siyasi məqsəd kimi deyil, konkret iqtisadi və infrastruktur layihəsinin reallaşması üçün praktiki vasitə kimi çıxış etməyə başlayır.
Azərbaycan baxımından belə yanaşmanın bir neçə potensial üstünlüyü var. Birincisi, Naxçıvanla Azərbaycanın əsas hissəsi arasında nəqliyyat bağlantısının yaradılması sürətlənə bilər. TRIPP-in reallaşması yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə deyil, Türkiyə ilə birbaşa quru əlaqələrinin genişlənməsinə və Orta Dəhlizin imkanlarının artmasına da təsir göstərə bilər.
İkincisi, sərhədin layihə marşrutu üzrə hissəsinin əvvəlcədən dəqiqləşdirilməsi infrastruktur tikintisinin qarşısındakı hüquqi və texniki qeyri-müəyyənliyi azalda bilər.
Üçüncüsü, bu, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində "sərhəd məsələsi"nin abstrakt siyasi mübahisədən çıxaraq konkret sahələr üzrə həll olunan praktik məsələyə çevrilməsinə xidmət edə bilər.
Dördüncüsü isə, tərəflər arasında müəyyən bir layihə ətrafında əldə edilən razılaşma gələcək delimitasiya mərhələləri üçün də müsbət presedent yarada bilər. Başqa sözlə, bir konkret ərazidə əməkdaşlığın mümkün olması digər sərhəd hissələrində də qarşılıqlı etimadın artmasına şərait yarada bilər.
Bu proses yalnız Azərbaycanın maraqlarına xidmət etmir. Ermənistan da TRIPP-in reallaşmasından iqtisadi və geosiyasi baxımdan faydalana bilər. Ölkə ərazisindən keçəcək yeni nəqliyyat və enerji marşrutları Ermənistanın regional tranzit imkanlarını genişləndirə, iqtisadi əlaqələrini artıra və Türkiyə ilə Azərbaycan arasında kommunikasiyaların açılmasından gəlir əldə etməsinə imkan verə bilər.
Burada Ermənistanın xüsusilə vurğuladığı məqam isə layihənin onun ərazisində tam suverenlik çərçivəsində həyata keçirilməsidir. Bu səbəbdən İrəvan üçün həm nəqliyyat bağlantısının yaradılması, həm də ərazi üzərində suverenliyin qorunması paralel şəkildə təmin edilməlidir.
Bütün bunlara baxmayaraq, Xandanyanın açıqlamasını artıq əldə olunmuş razılaşma kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. O, daha çox, belə bir variantın mümkünlüyünü ifadə edir.
Əgər Azərbaycan və Ermənistan TRIPP marşrutunun konkret istiqaməti, sərhəd xəttinin həmin hissədə müəyyənləşdirilməsi və tikinti işlərinin başlanması barədə razılığa gələ bilsələr, delimitasiya prosesinin müəyyən hissələrinin ümumi qrafikdən daha sürətli aparılması real mexanizmə çevrilə bilər.
Bu baxımdan Xandanyanın açıqlamasının əsas əhəmiyyəti ondadır ki, Ermənistan tərəfi delimitasiya ilə TRIPP-in icrasını bir-birindən tam ayrı proseslər kimi görmədiyini nümayiş etdirir. Bu isə prosesin praktiki xarakter alması baxımından müsbət siqnaldır.
Nəticədə TRIPP sadəcə yeni nəqliyyat marşrutunun yaradılması layihəsi deyil, eyni zamanda Azərbaycan-Ermənistan sərhədinin müəyyən hissələrinin daha tez dəqiqləşdirilməsinə stimul verə biləcək amilə çevrilə bilər. Əgər bu imkan siyasi iradə ilə dəstəklənərsə, Zəngəzur istiqamətində həm delimitasiya, həm də kommunikasiyaların açılması proseslərinin paralel irəliləməsi mümkündür.
Akif NƏSİRLİ
