SEPAH sünni din xadimi Məhəmməd Nezhətinin öldürülməsində ABŞ və İsraili, həmçinin onların dəstəklədiyini iddia etdiyi kürd qruplarını günahlandırıb. İran tərəfi hadisəni ölkədə sabitliyi və şiə-sünni birliyini pozmağa yönəlmiş təxribat kimi qiymətləndirir. Lakin bu ittihamları təsdiqləyən müstəqil sübut təqdim edilməyib.
SEPAH-ın ABŞ və İsraili sünni din xadiminin öldürülməsində ittiham etməsi İran daxilində şiə-sünni qarşıdurmasını və separatizm təhlükəsini gündəmə gətirmək məqsədi daşıya bilərmi, yoxsa Tehranın əlində bu ittihamları təsdiqləyən konkret sübutlar var?
İranda milliyyətcə kürd olan sünni din xadimi Məhəmməd Nezhətinin güllələnərək öldürülməsi ölkədəki siyasi və ictimai proseslərlə bağlı yeni suallar yaradıb. İran hakimiyyəti və SEPAH hadisənin arxasında ABŞ və İsrailin dayandığını iddia etsə də, bu versiyanın nə dərəcədə əsaslı olduğu ilə bağlı müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Hadisənin İran daxilindəki etnik və siyasi gərginliklərlə əlaqəli olması ehtimalı da diqqətdən kənarda qalmır.
Xaqani Cəfərli: "İranda sünni-şiə qarşıdurması üçün zəmin yoxdur, etnik qarşıdurma təhlükəsi artır"
Politoloq Xaqani Cəfərli "Bakı-Xəbər" qəzetinə müsahibəsində bildirib ki, Məhəmməd Nezhətinin öldürülməsində SEPAH-ın iddia etdiyi kimi ABŞ və İsrailin əlinin olması nəzəri baxımdan istisna edilə bilməz, lakin bunu ciddi ehtimal hesab etmək üçün əsaslar zəifdir. Onun fikrincə, İran hakimiyyətinin hadisəni xarici qüvvələrin üzərinə atması daha çox ölkə daxilində gedən proseslərin ictimai diqqətdən kənarlaşdırılması məqsədi daşıya bilər.
Politoloq qeyd edib ki, İran hazırda ağır iqtisadi böhranla üz-üzədir və ölkədə sosial narazılığın genişlənməsi, hətta sosial partlayış riskinin artması müşahidə olunur. Belə bir şəraitdə hakimiyyət üçün cəmiyyətin diqqətini daxili problemlərdən yayındırmaq və baş verən hadisələrə xarici düşmən amili üzərindən izah vermək siyasi baxımdan əlverişli mexanizm ola bilər.
Xaqani Cəfərlinin fikrincə, İran cəmiyyətində son onilliklər ərzində baş verən dəyişikliklər də nəzərə alınmalıdır. Onun qənaətinə görə, 30-40 il əvvəl sünni-şiə qarşıdurmasının yaranması üçün mövcud olan sosial və ictimai zəmin bu gün əvvəlki səviyyədə deyil. İran cəmiyyətində məzhəb fərqlərindən daha çox iqtisadi, sosial, siyasi və etnik problemlər ön plana çıxır. Buna görə də ölkədə mümkün qarşıdurmanın məzhəb xətti üzrə deyil, etnik zəmində inkişaf etməsi daha ciddi risk kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu baxımdan milliyyətcə kürd olan Məhəmməd Nezhətinin öldürülməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə hadisələr İranın kürd əhalisinin yaşadığı bölgələrdə narazılığın artmasına və etnik kimlik üzərindən siyasi səfərbərliyin güclənməsinə səbəb ola bilər. Əgər hadisənin arxasında konkret etnik və ya siyasi qruplaşmaların marağı olduğu ortaya çıxarsa, bu, İran daxilində onsuz da mövcud olan etnik gərginlikləri daha da dərinləşdirə bilər.
Politoloq ABŞ və İsrailin İran siyasətinin də bu kontekstdə qiymətləndirilməli olduğunu düşünür. Onun sözlərinə görə, Vaşinqtonun mövcud siyasəti İranı tamamilə xaosa sürükləməkdən daha çox, gələcəkdə əməkdaşlıq üçün əlverişli şəraitin formalaşdırılmasında maraqlı olduğunu göstərir. Bu baxımdan ABŞ-ın İrana “öldürücü zərbə” vurmaqdan çəkindiyi, İsrailin də belə bir nəticəyə gətirib çıxara biləcək addımlarının qarşısının alınmasına çalışıldığı qənaətinə gəlmək mümkündür.
Bu səbəbdən Cəfərli Məhəmməd Nezhətinin öldürülməsində ABŞ-ın iştirak etmədiyini böyük əminliklə, İsrailin iştirakının isə ehtimal baxımından zəif olduğunu bildirir. Onun fikrincə, hadisənin motivlərini yalnız xarici qüvvələrlə əlaqələndirmək İran daxilində gedən prosesləri diqqətdən kənarda qoymaq demək olardı.
Politoloq digər mühüm ehtimal kimi kürd qruplaşmaları arasındakı liderlik və təsir uğrunda rəqabəti göstərir. Onun sözlərinə görə, Bərzani ailəsinə yaxın mətbuatda müxtəlif kürd qruplaşmaları arasında ciddi rəqabətin getdiyini müşahidə etmək mümkündür. Bu rəqabət yalnız siyasi təsir uğrunda mübarizə ilə məhdudlaşmır, müxtəlif qrupların İranın kürd bölgələrində nüfuz qazanmaq cəhdləri ilə də bağlı ola bilər.
Bu baxımdan Məhəmməd Nezhətinin hansı kürd siyasi və ya ictimai qruplaşmasına yaxın olması məsələnin araşdırılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onun hansı qüvvələrlə əlaqədə olduğu və fəaliyyətinin kimlərin maraqlarına toxunduğu müəyyənləşdirilərsə, qətlin motivləri və bu hadisədən kimin siyasi dividendlər əldə edə biləcəyi barədə daha əsaslandırılmış nəticəyə gəlmək mümkün olar.
Beləliklə, Məhəmməd Nezhətinin qətli təkcə fərdi cinayət hadisəsi kimi deyil, İranın hazırkı mürəkkəb daxili siyasi, sosial və etnik prosesləri fonunda qiymətləndirilməlidir. Ölkədə iqtisadi böhranın və sosial narazılığın dərinləşdiyi bir vaxtda məzhəb qarşıdurmasından daha çox etnik gərginliklərin ön plana çıxması İran hakimiyyəti üçün daha ciddi və idarə olunması çətin təhlükə yarada bilər.
Akif NƏSİRLİ
