Xülasə: Məqalədə XIX əsrdə Qarabağ memarlıq məktəbinin görkəmli nümayəndəsi Usta Kərbəlayi Səfixan Qarabaği tərəfindən Ağdam rayonunun Abdal-Gülablı kəndində inşa edilmiş məscid və hamam kompleksinin elmi, tarixi və memarlıq-planlaşdırma xüsusiyyətləri təhlil edilir. Tədqiqatda görkəmli memarlıqşünas Rizvan Qarabağlının elmi əsərlərinə və arxiv materiallarına istinad olunaraq, abidələrin həcm-məkan həlli, konstruktiv xüsusiyyətləri və regionun mülki-dini memarlığında tutduğu mövqe işıqlandırılır.
Giriş
XIX əsrdə Qarabağ regionunda özünəməxsus bədii-estetik və konstruktiv prinsiplərə malik local memarlıq məktəbi formalaşmışdır. Bu məktəbin ən parlaq nümayəndəsi, şərq memarlıq ənənələrini yerli təbii-iqlim şəraitinə uyğunlaşdıran usta Kərbəlayi Səfixan Qarabağidir (1817–1910) [1].
Memarın yaradıcılığı təkcə Şuşa, Ağdam, Bərdə, füzuli və Tərtər kimi şəhər və böyük yaşayış məntəqələri ilə məhdudlaşmamış, həm də kənd yaşayış məntəqələrində monumental dini və mülki tikililərin inşasını əhatə etmişdir. Bu baxımdan, Ağdamın Abdal-Gülablı kəndində yerləşən məscid və hamam abidələri Qarabağ memarlıq məktəbinin kənd mühitində tətbiq olunan ən yetkin nümunələrindən hesab olunur [2].
Abdal-Gülablı Məscidi: Memarlıq-planlaşdırma xüsusiyyətləri
Rizvan Qarabağlının tədqiqatlarında qeyd edildiyi kimi, Abdal-Gülablı məscidi Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin dini tikililər üçün işləyib hazırladığı unifikasiya olunmuş planlaşdırma sxeminə söykənir [2,3]:
* İbadət zalının quruluşu: Məscid ikimərtəbəli, dörd sütunlu (və ya tağ-tavan sistemli) daxili struktura malikdir. Sütunlar ibadət zalını üç nəfə (keçidə) bölür. Bu kompozisiya fəza tutumunu artırmaqla yanaşı, işıq-gölge effektini optimal paylamağa imkan verir.
* Qadınlar şöbəsi (Mərtəbə/Qalereya): Məscidin giriş hissəsində ikinci mərtəbə səviyyəsində qadınlar üçün xüsusi eyvan-qalereya (şəbəkəli tavan) yerləşdirilmişdir.
* Təbii tikinti materialları: Divarların hörülməsində yerli əhəngdaşı və bişmiş qırmızı kərpicdən istifadə olunmuşdur. Əhəngdaşının kərpic hörgü ilə sintezi Kərbəlayi Səfixan dəst-xəttinin əsas göstəricilərindən biridir [4].
* Dam örtüyü və Tağlar: Zalın üzəri günbəz və çatma tağlar sistemi ilə örtülmüş, binanın xarici silueti ətraf dağlıq landşaftla harmonik vəhdət təşkil etmişdir.
Abdal-Gülablı Hamamı: Mülki memarlığın unikal təcəssümü
Kərbəlayi Səfixan Qarabaği yalnız məscidlərin deyil, həm də karvansara, yaşayış evləri və hamam kimi mülki binaların müəllifidir. Abdal-Gülablı hamamı XIX əsr Qarabağ mülki memarlığının texniki və funksional baxımdan seçilən abidəsidir [3]:
Parametr / Təhlil Meyarı
Memarlıq və Xüsusiyyətləri
Planlaşdırma tipi
Şərq hamamları üçün ənənəvi olan "Soyunma" (soyüxluq), "Yuyunma" (isti xana) və "Xəzinə" (su anbarı) bölmələrindən ibarət ardıcıl struktur [2].
İstilik Sistemi (Kanalizasiya)
Döşəməaltı kanallar ("kötəllər") vasitəsilə tüstü və isti havanın dövr etdirilməsi metodu. Ocaqxanadan (xana) çıxan isti hava döşəmənin altındakı kərpic kanallarla hərəkət edərək binanı bərabər qızdırırdı.
İşıqlandırma və Günbəzlər
Otaqların üzəri sferik günbəzlərlə örtülmüşdür. Günbəzlərin təpəsində işıq düşməsi və havalandırma üçün "camaxat" (bacalar) yerləşdirilmişdir.
Material və İzolyasiya
Hamamın rütubətə qarşı dözümlülüyünü təmin etmək üçün yumurta sarısı, əhəng və kərpic tozundan hazırlanan xüsusi məhluldan (saruc) istifadə olunmuşdur [5].
Rizvan Qarabağlının tədqiqatlarında abidələrin yeri
Tədqiqatçı-alimlərdən Rizvan Qarabağlı öz elmi əsərlərində və məqalələrində Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin irsini sistemli şəkildə araşdırmışdır [2,3]. R. Qarabağlının elmi qənaətlərinə görə:
1. İrsdə Varislik: Abdal-Gülablı kompleksində yerli memarlıq ənənələri ilə Səfəvilər dövrünün memarlıq prinsipləri sintez edilmişdir.
2. Kənd İnfrastrukturu: Bu abidələr XIX əsrdə Qarabağın kənd yaşayış məntəqələrində yüksək şəhərsalma və sosial-mədəni infrastrukturun mövcudluğunu sübut edən faktiki maddi-mədəniyyət nümunələridir [2].
3. Ermənistanın İşğalı Dövründə Vəziyyəti: 1992–2020-ci illər arasında Ağdam rayonunun işğalı zamanı Abdal-Gülablı kəndindəki bu abidələr daşnak vandalizminə məruz qalmış, məscid və hamam kompleksi dağıdılaraq yararsız hala salınmışdır [3].
Nəticə
Ağdam rayonunun Abdal-Gülablı kəndində yerləşən məscid və hamam kompleksləri memar Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin bənzərsiz yaradıcılıq palitrasını nümayiş etdirir. Rizvan Qarabağlı kimi alimlərin elmi əsərlərində öz əksini tapmış bu abidələr Qarabağ memarlıq məktəbinin inkarsız sübutlarıdır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa-quruculuq işləri çərçivəsində bu kimi tarixi-memarlıq incilərinin elmi əsaslarla bərpası və öyrənilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Ədəbiyyat:
1. Əbdülvahabzadə, A. (1983). XIX əsr Azərbaycan memarlığı və Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin yaradıcılığı. Bakı: Elm.
2. Qarabağlı, R. (2007). Qarabağ memarlığının inciləri (Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin irsi). Bakı: Nurlan, s. 45-82.
3. Qarabağlı, R. (2019). Ağdamın memarlıq abidələri və onların dağıdılması tarixi. "AMEA Xəbərləri" (İncəsənət və Memarlıq seriyası), № 2, s. 112-119.
4. Məmmədov, K. (1998). Qarabağ bölgəsinin dini və mülki tikililəri (XVIII-XIX əsrlər). Bakı: Təhsil.
5. Səfərov, Ə. (2002). Azərbaycanın tarixi hamamları: Arxitektura və mühəndislik həlləri. Bakı: Çaşıoğlu.
İradə SARIYEVA
"Bakı-Xəbər" qəzetinin müxbiri,
tədqiqatçı-jurnalist
