Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik mühitinin dəyişməsi regionun geosiyasi mənzərəsində yeni mərhələnin başlanmasına səbəb ola bilər. Son illərdə həm güc balansı, həm də ayrı-ayrı dövlətlərin təhlükəsizlik prioritetləri ciddi şəkildə dəyişib. Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Moskvanın regiondakı imkanlarının əvvəlki dövrlə müqayisədə məhdudlaşması, Ermənistanın Rusiya ilə ənənəvi təhlükəsizlik münasibətlərindən uzaqlaşması, Qərbin Cənubi Qafqaza marağının artması və Türkiyənin regional rolunu genişləndirməsi yeni təhlükəsizlik arxitekturası məsələsini gündəmə gətirir.
Bu prosesdə Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin gələcək istiqaməti xüsusi diqqət çəkir. İki ölkə arasında uzun illər davam edən gərginlikdən sonra normallaşma istiqamətində müəyyən addımlar atılması münasibətlərin gələcəkdə yalnız diplomatik və iqtisadi müstəvidə qalacağı, yoxsa təhlükəsizlik sahəsini də əhatə edə biləcəyi barədə suallar yaradır.
Hakan Fidanın regional siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik əməkdaşlığının daha institusional xarakter alması və regional həmrəyliyin gücləndirilməsi ilə bağlı fikirləri də məhz bu kontekstdə müzakirə olunur. Lakin Fidanın açıqlamalarından Türkiyə ilə Ermənistan arasında konkret hərbi ittifaq yaradılması nəticəsini çıxarmaq hələlik doğru deyil. Burada daha çox təhlükəsizlik məsələlərinin regional əməkdaşlıq mexanizmləri vasitəsilə həll edilməsi ideyasından söhbət gedir.
Ankaranın bu yanaşmasının arxasında bir neçə geosiyasi məqsəd dayanır. Türkiyə Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik məsələlərinin yalnız regiondan kənar güclərin iştirakı ilə həll edilməsini istəmir. Ankara üçün daha əlverişli model regional dövlətlərin siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində əlaqələri gücləndirməsidir. Belə yanaşma Türkiyənin regiondakı rolunu artırmaqla yanaşı, xarici güclərin təsir imkanlarını da müəyyən qədər məhdudlaşdıra bilər.
Ermənistanın gələcəkdə belə bir regional formatda iştirakı nəzəri olaraq mümkündür. İrəvan son illərdə Rusiya ilə münasibətlərinə yenidən baxır, Qərblə siyasi və təhlükəsizlik əlaqələrini genişləndirir və təhlükəsizlik təminatlarını şaxələndirməyə çalışır. Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşması da bu proseslə paralel inkişaf edərsə, gələcəkdə müəyyən təhlükəsizlik dialoqunun yaranması istisna edilə bilməz.
Lakin Türkiyə ilə Ermənistanın eyni “hərbi blokda” olması məsələsinə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlərin tam normallaşması, sərhədlərin açılması və qarşılıqlı etimadın formalaşması prosesi hələ başa çatmayıb. Üstəlik, Ermənistanın Türkiyə ilə təhlükəsizlik sahəsində yaxınlaşması yalnız ikitərəfli münasibətlərdə dəyişiklik deyil, həm də İrəvanın uzun illər mövcud olmuş təhlükəsizlik modelindən uzaqlaşması demək olardı.
Ermənistanın Rusiyadan tamamilə uzaqlaşaraq Türkiyəni əsas təhlükəsizlik təminatçısına çevirməsi isə qısa müddətdə real görünmür. Daha mümkün variant İrəvanın müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel əlaqələr qurduğu çoxvektorlu təhlükəsizlik siyasətidir. Türkiyə ilə normallaşma, Qərblə yaxınlaşma və Rusiya ilə müəyyən səviyyədə münasibətlərin saxlanılması bir müddət paralel istiqamətlər kimi davam edə bilər.
Azərbaycan üçün əsas məsələ Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşmasının özü deyil, bu prosesin hansı istiqamətdə inkişaf etməsidir. Əgər Ankara ilə İrəvan arasında münasibətlərin yaxşılaşması Azərbaycan-Ermənistan sülhünü sürətləndirər, sərhədlərin və kommunikasiyaların açılmasına, regional ticarətin genişlənməsinə və iqtisadi inteqrasiyaya xidmət edərsə, bunun Azərbaycan üçün mənfi nəticələrindən danışmaq çətindir. Əksinə, belə proses Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitliyə töhfə verə bilər.
Azərbaycan üçün ən əlverişli ssenari Türkiyə-Ermənistan normallaşmasının Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesindən ayrı inkişaf etməməsidir. Ankara-İrəvan yaxınlaşması Bakı ilə İrəvan arasındakı sülhə alternativ deyil, onu tamamlayan proses olmalıdır. Bu halda uzun illər qarşıdurma üzərində formalaşmış münasibətlər tədricən qarşılıqlı iqtisadi maraqlara əsaslanan əməkdaşlıqla əvəzlənə bilər.
Regional kommunikasiyaların açılması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə-Ermənistan sərhədinin açılması ilə Azərbaycanla Ermənistan arasında nəqliyyat əlaqələrinin qurulması paralel prosesə çevrilərsə, Cənubi Qafqazın iqtisadi coğrafiyası ciddi şəkildə dəyişə bilər. Ermənistan Türkiyə və Azərbaycanla iqtisadi əlaqələrdən faydalana, Azərbaycan isə Türkiyə və daha geniş Avropa bazarlarına çıxış baxımından əlavə imkanlar əldə edə bilər. Bu proses Orta Dəhlizin inkişafına da müsbət təsir göstərə bilər.
İqtisadi qarşılıqlı asılılığın artması təhlükəsizlik baxımından da əhəmiyyətlidir. Ölkələr arasında ticarət, nəqliyyat və digər əlaqələr genişləndikcə qarşıdurmanın iqtisadi qiyməti yüksəlir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə sülhün qorunması üçün əlavə stimul yaradır.
Amma Azərbaycanın iştirak etmədiyi ayrıca Türkiyə-Ermənistan hərbi-siyasi və təhlükəsizlik mexanizminin yaradılması tamamilə fərqli nəticələr doğura bilər. Belə struktur Bakıda ciddi suallar yarada bilər. Çünki Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri sıradan ikitərəfli əlaqələr deyil. İki ölkə arasında strateji müttəfiqlik, müdafiə və təhlükəsizlik sahələrində sıx əməkdaşlıq mövcuddur.
Bu baxımdan Ankaranın Azərbaycanın maraqlarını nəzərə almadan Cənubi Qafqazda ayrıca təhlükəsizlik mexanizmi yaratması Türkiyənin öz regional siyasəti baxımından da məntiqli görünmür. Azərbaycan enerji, nəqliyyat, iqtisadiyyat və təhlükəsizlik baxımından Türkiyənin əsas strateji tərəfdaşlarından biridir. Bakı ilə Ankara arasında formalaşmış əməkdaşlıq modeli Türkiyənin regiondakı mövqeyinin mühüm dayaqlarından biridir.
Ona görə də Türkiyənin Ermənistanla yaxınlaşmasını avtomatik olaraq Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin zəifləməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Ankara Ermənistanla münasibətləri yaxşılaşdırmaqla Azərbaycanla strateji tərəfdaşlığını eyni vaxtda davam etdirə bilər. Hətta daha geniş regional əməkdaşlıq çərçivəsində Azərbaycan, Türkiyə və Ermənistan arasında iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi daha real və konstruktiv modeldir.
Burada əsas məsələ Ermənistanın Türkiyə ilə münasibətlərinin hansı məqsədlə inkişaf etdirilməsidir. Əgər məqsəd Ermənistanı Azərbaycan və Türkiyəyə qarşı yeni təhlükəsizlik sisteminə daxil etməkdirsə, bu, regionda yeni rəqabət xətti yarada bilər. Əgər məqsəd Ermənistanı regional iqtisadi və təhlükəsizlik əməkdaşlığına cəlb etməkdirsə, nəticə tamamilə fərqli ola bilər.
Cənubi Qafqazda onsuz da Rusiya, Türkiyə, İran, ABŞ və Avropa İttifaqının maraqları kəsişir. Belə şəraitdə yeni hərbi-siyasi bloklaşmanın yaranması region ölkələrinin manevr imkanlarını azalda və qarşıdurma risklərini artıra bilər. Buna görə yeni təhlükəsizlik arxitekturasının əsas məqsədi yeni düşmənçilik xətləri yaratmaq deyil, mövcud problemlərin həllinə şərait yaratmaq olmalıdır.
Hakan Fidanın regional həmrəylik və institusional əməkdaşlıq ideyasının əhəmiyyəti də məhz buradadır. Əgər bu yanaşma dövlətlərin bir-birinə qarşı bloklaşması deyil, birgə təhlükəsizlik mexanizmlərinin, iqtisadi əlaqələrin və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması kimi həyata keçirilərsə, Cənubi Qafqaz üçün müsbət nəticələr verə bilər.
Azərbaycan baxımından əsas şərt isə dəyişmir: regionda formalaşan istənilən yeni təhlükəsizlik və əməkdaşlıq mexanizmi Azərbaycanın təhlükəsizlik maraqlarına qarşı yönəlməməli, eyni zamanda Azərbaycan regional proseslərdən kənarda saxlanılmamalıdır. Bakı üçün ən əlverişli model Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşmasının Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi ilə paralel getməsi və bu proseslərin bir-birini tamamlamasıdır.
Ermənistanın Türkiyə ilə təhlükəsizlik sahəsində yaxınlaşması Rusiyanın regiondakı mövqeyinə də təsir göstərə bilər. Lakin bunu avtomatik olaraq Ermənistanın bir təhlükəsizlik blokundan çıxıb digərinə daxil olması kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. İrəvanın daha çox müxtəlif güc mərkəzləri arasında balans yaratmağa çalışması ehtimalı yüksəkdir.
Nəticə etibarilə, hazırkı mərhələdə “Ermənistan və Türkiyə eyni hərbi blokda olacaq” qənaətinə gəlmək üçün əsas yoxdur. Hakan Fidanın açıqlamalarında konkret Türkiyə-Ermənistan hərbi ittifaqının yaradılması barədə fikir səslənmir. Daha çox regional əməkdaşlığın institusionallaşdırılması və təhlükəsizlik məsələlərinin regional mexanizmlərlə həllinə dair yanaşma görünür.
Azərbaycan üçün əsas məsələ Türkiyənin Ermənistanla münasibətlərinin inkişaf edib-etməməsi deyil, bu inkişafın hansı geosiyasi nəticələr yaradacağıdır. Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşması Azərbaycan-Ermənistan sülhünü gücləndirir, sərhədlərin və kommunikasiyaların açılmasına şərait yaradır, regional iqtisadi inteqrasiyanı sürətləndirirsə, bu, Bakının maraqları ilə ziddiyyət təşkil etmir. Əksinə, Azərbaycan üçün yeni iqtisadi və siyasi imkanlar yarada bilər.
Əgər isə Azərbaycanın iştirak etmədiyi qapalı hərbi-siyasi blok yaradılarsa, bu, Cənubi Qafqazda yeni qarşıdurma xəttinin formalaşmasına səbəb ola bilər. Buna görə Ankara üçün də daha rasional seçim Azərbaycanı prosesdən kənarda saxlamaq deyil, Bakı ilə koordinasiyalı şəkildə regional təhlükəsizlik modelinin formalaşdırılmasına çalışmaqdır.
Beləliklə, Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşması mümkündür, lakin onun hansı modeldə qurulacağı hələ müəyyənləşməyib. Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması bu arxitekturanın mühüm elementlərindən birinə çevrilə bilər. Ancaq bunun Azərbaycan-Türkiyə strateji müttəfiqliyinə alternativ olması nə real, nə də rasional görünür. Daha məntiqli model Türkiyə, Azərbaycan və Ermənistan arasında iqtisadi, nəqliyyat və siyasi əlaqələrin genişləndirilməsi, təhlükəsizlik sahəsində isə qarşılıqlı etimadı artıran mexanizmlərin yaradılmasıdır.
Başqa sözlə, əsas məsələ Ermənistanla Türkiyənin eyni “hərbi blokda” olub-olmaması deyil. Əsas sual Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik sisteminin kimə qarşı qurulacağı yox, kiminlə birlikdə sülh və sabitliyin təmin ediləcəyidir. Azərbaycanın maraqları baxımından ən optimal variant da bloklaşma deyil, regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi və bütün əsas aktorların maraqlarının nəzərə alındığı təhlükəsizlik modelinin formalaşdırılmasıdır.
Akif NƏSİRLİ
