ABŞ və Rusiya Ukrayna müharibəsinin dayandırılması ilə bağlı danışıqlar çərçivəsində azəbaycanlı milyarder Vahid Ələkbərova məxsus “LUKoyl” şirkətinin dünya üzrə milyardlarla dollar dəyərində neft aktivlərini əhatə edən mümkün sövdələşməni müzakirə edir. Söhbət Kamerundakı neft yataqları, Avropadakı neft emalı zavodları və ABŞ-ın Nyu-Cersi ştatındakı yanacaqdoldurma məntəqələri də daxil olmaqla müxtəlif aktivlərdən gedir. Razılaşmanın həyata keçməsi üçün həm ABŞ hökumətinin, həm də Kremlin razılığı tələb olunur.
“The New York Times”un məlumatına görə, sövdələşməni təşviq edən qrupda amerikalı milyarder və investor Todd Boeli, həmçinin Cared Kuşner və Stiven Uitkoffun tərəfdaşlıq etdiyi iki Yaxın Şərq strukturu və ABŞ hökumətinin bir qurumu yer alır. Qəzet Kuşner və Uitkoffun şəxsən bu sövdələşmədən faydalanacağına dair əlamət olmadığını vurğulayır.
Rusiya Prezidenti Vladimir Putin sentyabrın 5-də Uitkoff və Kuşnerlə Kremldə görüş zamanı sövdələşmə məsələsini qaldırıb və bunun Rusiya ictimaiyyətinə ABŞ-la biznes əlaqələrinin mümkünlüyünü nümayiş etdirə biləcəyini bildirib. Sazişin taleyi əsasən Putin və ABŞ Prezidenti Donald Trampın qərarından asılıdır. White House, ABŞ Maliyyə Nazirliyi və “LUKoyl” isə NYT-nin sorğusuna cavab verməyib.
Bu sövdələşmənin reallaşması ABŞ-Rusiya münasibətləri, qlobal neft bazarı və Ukrayna müharibəsi ətrafında aparılan danışıqlarda hansı nəticələrə gətirib çıxara bilər?
ABŞ-ın Rusiyanın neft sektoruna qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalar fonunda LUKoyl-un xaricdəki aktivlərinin taleyi həm Rusiya-ABŞ münasibətlərində, həm də dünya neft bazarında diqqət mərkəzinə çevrilib. LUKoyl-un xarici aktivlərinin satışının gündəmə gəlməsi ilk baxışdan Rusiya şirkətinin böyük həcmdə vəsait əldə etməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin məsələ daha mürəkkəbdir. Sanksiyalar şəraitində satışdan əldə olunan vəsaitin istifadəsi ciddi şəkildə məhdudlaşdırılır və bu səbəbdən əsas iqtisadi qazancı, Rusiyadan daha çox, aktivləri əldə edən şirkətlərin əldə edə biləcəyi bildirilir.
Abutalıb Səmədov: “Rusiyanın burada elə bir qazancı yoxdur, əsas qazancı ucuz qiymətə alacaq şirkətlər götürəcək”
Politoloq Abutalıb Səmədov məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə müsahibəsində bildirib ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp uzun müddət Rusiyaya qarşı sanksiyalar tətbiq etməkdən çəkinsə də, 2025-ci il oktyabrın 22-də LUKoil və “Rosneft”ə qarşı məhdudiyyətlər tətbiq edib. Onun sözlərinə görə, bu iki şirkət Rusiyanın neft ixracının təxminən yarısını təmin etdiyindən, sanksiyalar Rusiya üçün ciddi problemlər yarada bilər.
Politoloq qeyd edib ki, Avropa İttifaqının da sonrakı sanksiya paketinə LUKoil və “Rosneft”lə bağlı məhdudiyyətləri daxil etməsi vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb. Nəticədə LUKoil xaricdəki aktivlərinin satılması imkanlarını nəzərdən keçirməyə başlayıb. Müxtəlif hesablamalara görə, şirkətin xaricdəki aktivlərinin ümumi dəyəri 20-22 milyard dollar civarında qiymətləndirilir və bu hesablamaya Qazaxıstan və Azərbaycandakı aktivlər daxil edilmir.
LUKoil aktivlərinin satışına maraq göstərən şirkətlər arasında əvvəlcə “Gunvor”un adı çəkilib. Lakin ABŞ Maliyyə Nazirliyinin bu şirkətin Rusiya ilə əlaqəli olduğunu əsas gətirərək razılaşmaya icazə verməməsi prosesin istiqamətini dəyişib. Bundan sonra aktivlərin satışının sadəcə kommersiya sövdələşməsi olmadığı, eyni zamanda ABŞ-ın Rusiya ilə danışıqlarda istifadə edə biləcəyi siyasi və iqtisadi təzyiq alətinə çevrildiyi barədə mülahizələr ortaya çıxıb.
Abutalıb Səmədovun sözlərinə görə, LUKoil aktivlərinin satılması Rusiyaya birbaşa maliyyə qazancı gətirməyə bilər. Çünki sanksiyalar altında əldə ediləcək vəsaitdən istifadə məsələsi ABŞ Maliyyə Nazirliyinin qərarından asılıdır. Sanksiyalar aradan qaldırılmadığı müddətdə həmin vəsaitin Rusiyaya sərbəst şəkildə ötürülməsi mümkün deyil. Bu baxımdan, aktivlərin satılması Rusiyanın sərəncamında olan real maliyyə resurslarını artırmaqdan daha çox, sanksiyaya məruz qalmış aktivlərin strukturunu dəyişə bilər.
Politoloq hesab edir ki, ABŞ administrasiyasının prosesi uzatmasının arxasında həm neft bazarındakı sabitliyi qorumaq, həm də Rusiyaya qarşı təzyiq imkanını saxlamaq məqsədi dayanır. Çünki LUKoil kimi böyük şirkətin xarici aktivlərinin birdən-birə bazara çıxarılması neft sektorunda əlavə qeyri-müəyyənlik yarada bilər. Buna görə də ABŞ hökuməti müxtəlif lisenziyalar vasitəsilə prosesə nəzarəti davam etdirir.
Bu məsələnin Rusiya-Ukrayna danışıqları ilə əlaqəsi də getdikcə daha çox diqqət çəkir. Səmədovun sözlərinə görə, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin də sentyabrın 5-də Moskvada keçirilən danışıqlarda LUKoil aktivlərinin satışının sürətləndirilməsi məsələsini qaldırıb və bunu Rusiya ilə ABŞ arasında əməkdaşlığın mümkünlüyünü göstərən nümunə kimi təqdim edib. Lakin indiyədək bu istiqamətdə ciddi irəliləyiş əldə olunmayıb.
LUKoil-un aktivlərinə ABŞ şirkətləri ilə yanaşı, ərəb investorlarının da maraq göstərdiyi bildirilir. Bununla yanaşı, bəzi iddialarda əsas namizədlərin Trampın ailəsinə və ABŞ-ın Yaxın Şərq üzrə xüsusi nümayəndəsi Stiv Vitkoffa yaxın şirkətlər ola biləcəyi qeyd olunur. Əgər belə bir ssenari reallaşarsa, sövdələşmə təkcə enerji aktivlərinin kommersiya satışından ibarət olmayacaq, ABŞ-da siyasi və biznes maraqlarının kəsişməsi baxımından da diqqət çəkəcək.
Qazaxıstandakı LUKoil aktivlərinin taleyi isə ayrıca xüsusiyyət daşıyır. Səmədovun bildirdiyinə görə, əvvəlcədən əldə olunmuş razılaşmaya əsasən, LUKOIL-un Qazaxıstandakı aktivlərinin alınmasında ilk növbədə Qazaxıstanın üstün hüququ var. Qazaxıstan tərəfi də bu aktivləri əldə etməkdə maraqlı olduğunu ifadə edib. Bu isə həmin aktivlərin digər potensial alıcılara keçməsini çətinləşdirə bilər.
Politoloq hesab edir ki, ABŞ hazırda prosesi bilərəkdən ləng aparır. Bir tərəfdən dünya neft bazarında kəskin qiymət dəyişikliklərinin qarşısını almaq üçün LUKoil-a verilmiş müəyyən lisenziyaların müddəti uzadılır, digər tərəfdən isə Rusiya üzərində iqtisadi təzyiq saxlanılır. Bu səbəbdən aktivlərin satışının Rusiya-Ukrayna sülh danışıqları ilə eyni vaxta düşməsi də mümkündür.
LUKoil-un xarici aktivlərinin satılması baş tutacağı təqdirdə bunun dünya neft bazarına təsirinin mütləq mənada mənfi olması gözlənilmir. Əksinə, aktivlərin yeni şirkətlərin nəzarətinə keçməsi və onların fəaliyyətinin sanksiya məhdudiyyətlərindən azad olması neft hasilatı və ixracının daha sabit şəkildə davam etdirilməsinə imkan yarada bilər. Bu isə bazarda təkliflə bağlı narahatlıqları azaldaraq neft qiymətlərinə aşağı istiqamətdə təsir göstərə bilər.
Lakin hazırda Tramp administrasiyasının əsas prioritetinin, neft qiymətlərinin aşağı salınmasından daha çox, Rusiya üzərində təzyiqi saxlamaq və Moskvanı Rusiya-Ukrayna danışıqlarında müəyyən güzəştlərə sövq etmək olduğu görünür. Neft qiymətlərinin aşağı düşməsi ABŞ-da inflyasiya və seçici davranışı baxımından administrasiyanın maraqlarına uyğun ola bilər, lakin Vaşinqton bunun üçün Rusiya ilə bağlı əsas siyasi məqsədlərini ikinci plana keçirməyə tələsmir.
Bu mənada LUKoil aktivlərinin taleyi yalnız bir Rusiya şirkətinin xaricdəki əmlakının satışı məsələsi deyil. Burada enerji bazarı, sanksiyalar siyasəti, Rusiya-Ukrayna danışıqları və ABŞ-ın iqtisadi maraqları bir-biri ilə kəsişir. Ən mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, aktivlərin satılması halında Rusiyanın həmin 20-22 milyard dollarlıq sərvətdən birbaşa faydalanması avtomatik baş verməyəcək. Əsas iqtisadi qazancı bu aktivləri sanksiya rejiminin yaratdığı şəraitdə daha aşağı qiymətə əldə edə biləcək yeni sahiblərin götürməsi ehtimalı daha yüksəkdir.
Bu səbəbdən LUKoil aktivlərinin kimə satılacağından daha vacib məsələ həmin satışın hansı şərtlərlə həyata keçiriləcəyidir. Əgər aktivlər ciddi endirimlə satılarsa, sövdələşmənin əsas iqtisadi üstünlüyü Rusiyaya deyil, alıcı şirkətlərə keçəcək. ABŞ administrasiyasının isə bu proses üzərində nəzarəti saxlaması ona həm enerji bazarına, həm də Moskva ilə aparılan danışıqlara təsir etmək üçün əlavə imkan verir.
Dəniz NƏSİRLİ