Faiq Ələkbərlinin “Türk xalqlarının fəlsəfə tarixi. Qədim dövr” kitabına rəy
Hər bir xalq bəşər fəlsəfəsi və mədəniyyəti xəzinəsinin zənginləşməsinə özünəməxsus töhfələr vermiş və verməkdədir. Bu baxımdan, əsrlər boyu nəsildən-nəslə ötürülən Türk xalqlarının unikal irsi dünya mədəniyyəti tarixində xüsusi yer tutur. Qeyd etmək lazımdır ki, Orta Asiya və Azərbaycan türk dövlətlərinin müstəqilliyinin bərpası, mənəvi dirçəlişlərini əsl tarixin dərk edilməsi və özünəməxsus mədəniyyətlərinin dirçəlişi yolu ilə görən Türk xalqları arasında bir sıra tarixi və mədəni məsələlərə yeni bir baxış bucağına təkan vermişdir.
Tariximizə baxışların konseptual təbiətinə gəldikdə isə, qeyd etmək lazımdır ki, Qərb tarix elminin danılmaz nailiyyətlərinə baxmayaraq, uzun illər xalqımızın tarixinin ümumiyyətlə kiçildilmiş və xarici tədqiqatçıların Qafqaz və Yaxın Şərq tarixinə həsr olunmuş əsərlərində ört-basdır edilmişdir. SSRİ-nin tərkibində olduğu illərdə Azərbaycan tarixinə yalnız kiçik bir yer verilmişdir. Bununla yanaşı, son onilliklərdə Azərbaycan tarix elminin nailiyyətləri danılmazdır. Azərbaycan tarixçilərinin və filosoflarının əsas əsərləri nəşr olunmuşdur.
Lakin qeyd etmək lazımdır ki, tədqiqatlar hələ də uzun illər asılı inkişaf yolunda yaranmış müxtəlif maneələri, o cümlədən avrosentrizm, böyük rus şovinizmi və iranosentrizmin təsiri altında formalaşmış bir çox elmi düşüncə stereotiplərini aradan qaldırmağı tələb edir. Haqlı olaraq, bu gün qəbul edilmiş tarixin yenidən nəzərdən keçirilməsi və tədqiqatçıların öz əsl tarixlərinə qayıtması məmnuniyyətə səbəb olur. Təəssüf ki, qədim türklərin tarixinin böyük bir hissəsi itirilmiş və izsiz-tozsuz yoxa çıxmışdır. Yalnız bir neçə ölkənin arxivində qırıntılar qalmışdır ki, tədqiqatçılar qədim türklərin ən erkən tarixini bərpa etməyə çalışırlar.
Bu baxımdan, kitab son dərəcə aktualdır və böyük elmi əhəmiyyətə malikdir. Kitab Türk xalqlarının qədim dövrlərdən eramızın VII əsrinə qədər fəlsəfi düşüncə tarixinə həsr olunmuşdur. Mənəviyyat, Türk xalqlarının mədəniyyətində əsas və dominant mövqe tutur. Buna görə də müəllif qədim türklərin mənəvi mədəniyyətinə diqqət yetirməyə çalışır.
Müəllif Tanrıçılıq, Türkçülük, Dədə Qorqud fəlsəfəsi, Kamlıq və Şamanizm kimi qədim fəlsəfi təlimləri ətraflı araşdırır. Monoqrafiyada həmçinin Maqlar təlimi, Manixeizm və müxtəlif əlaqəli aspektlər araşdırılır. Kitabda həm Azərbaycan, həm də digər Türk xalqlarının fəlsəfi baxışlarının əsasını təşkil edən ideyalar təhlil edilir. Bizim fikrimizcə, bu monoqrafiyanın dəyərini məhz bu müəyyən edir. Qədim Şərq xalqlarının yaratdığı zəngin mədəniyyət dünya mədəniyyəti xəzinəsində unikal bir incidir. Türk fəlsəfəsi və türk düşüncəsi tarixi ilə bağlı məsələləri araşdıran müəllif, geniş bir tarixi üfüqü əhatə edərək, ürk xalqlarının tarixi keçmişini və mədəni tarixini araşdırır.
Bütün qədim sivilizasiyalarda olduğu kimi, Azərbaycanda da fərqli bir dünyagörüşü kimi fəlsəfi baxışlar bir gecədə yaranmayıb; onlar əsrlər boyu tədricən inkişaf edib və ardıcıl nəsillər tərəfindən inkişaf etdirilib. Qeyd etmək lazımdır ki, bu inkişaf bu günə qədər davam edir. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, nəzərdən keçirilən problem son dərəcə aktualdır. Bu monoqrafiyada qoyulan suallar orijinallığı, elmi yeniliyi və müəllifin qaldırılan məsələləri hərtərəfli işıqlandırması ilə seçilir.
Eyni zamanda, araşdırılan məsələnin böyük mürəkkəbliyi və çoxşaxəli təbiəti, dünya tarixinin bir çox əhəmiyyətli hadisə, proses və mərhələləri ilə əlaqəsi nəzərə alınmaqla, o, əldə edilən bütün elmi nəticələri, eləcə də işi zamanı ilk dəfə irəli sürülən bir çox ideya və fərziyyələri qəti və mübahisəsiz hesab etmir. Həm bu monoqrafiyada elmi dövriyyəyə daxil edilmiş, həm də hələ kəşf edilə biləcək ilkin mənbələrin daha da öyrənilməsi, nəzərdən keçirilən problem işığında yeni tədqiqatlara səbəb ola bilər.
Əminəm ki, Faiq Ələkbərlinin “Türk xalqlarının fəlsəfə tarixi. Qədim dövr” kitabı ən vacib dövrlərindən birinin öyrənilməsinə dəyərli töhfədir. Monoqrafiyada təqdim olunan materiallar türk xalqlarının tarixinin obyektiv mənzərəsini yaratmağa imkan verir. Müəllifin bu tədqiqat mövzusunu seçməsi təsadüfi deyildi. Tədqiqatçı uzun illərdir türk xalqlarının tarixini və fəlsəfi düşüncəsini araşdırır. Bu monoqrafiya Faiq Ələkbərlinin türk xalqlarının tarixi, fəlsəfəsi və mədəniyyətinə həsr olunmuş kitablar seriyasından biridir.
Sonda qeyd etməyi zəruri hesab edirəm ki, bu kitab həm mütəxəssislər, həm də Türk xalqlarının tarixi ilə maraqlanan hər kəs tərəfindən onilliklər ərzində oxunacaq əsərlərdən biridir. Türk ideallarına dərindən sadiq və güclü, sarsılmaz milli kimlik hissinə malik bir tədqiqatçıya elmi tədqiqatlarında uğurlar arzulayıram. Mövsümova Lalə Cəfər qızı,
Fəlsəfə elmləri doktoru, dosent,
AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun baş elmi işçisi
