10 noyabr 2020 – ərazi bütövlüyünün bərpasına aparan hərbi-siyasi mərhələ, 20 sentyabr 2023 – dövlət suverenliyinin tam bərpası...
Azərbaycanın müasir tarixində 10 noyabr 2020-ci il və 20 sentyabr 2023-cü il tarixləri bir-birindən ayrı deyil, eyni tarixi prosesin iki mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər. Birinci tarix 30 ilə yaxın davam edən işğalın hərbi-siyasi nəticələrini dəyişdirdi, ikinci tarix isə Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində dövlət suverenliyinin tam bərpasını təmin edən mərhələ oldu.
2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri tərəfindən imzalanmış üçtərəfli Bəyanat 44 günlük müharibəni dayandırmaqla yanaşı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm nəticələr yaratdı. Sənədə əsasən Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması nəzərdə tutuldu və sonrakı mərhələdə bu ərazilər Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Bəyanat həmçinin bölgədə nəqliyyat kommunikasiyalarının bərpası və digər məsələlərlə bağlı öhdəliklər müəyyənləşdirdi.
Lakin 10 noyabr Azərbaycanın qarşısında duran bütün problemləri həll etmədi. Qarabağın bir hissəsində Ermənistan silahlı qüvvələrinin mövcudluğu və separatçı strukturların fəaliyyətini davam etdirməsi Azərbaycanın öz ərazisində tam dövlət nəzarətini təmin etməsinə mane olan əsas amillərdən biri olaraq qaldı. Prezident İlham Əliyev 2023-cü ilin sentyabrında bildirmişdi ki, 10 noyabr Bəyanatına baxmayaraq, Ermənistan öz silahlı qüvvələrini Azərbaycan ərazisindən çıxarmayıb.
Bu baxımdan 2020-ci ilin noyabrından 2023-cü ilin sentyabrına qədərki dövrü hərbi nəticələrin siyasi-hüquqi baxımdan tamamlanması mərhələsi kimi xarakterizə etmək mümkündür. Azərbaycan həmin müddətdə həm ərazi üzərində nəzarətin genişləndirilməsi, həm sərhədlərin müəyyən hissələrində nəzarətin bərpası, həm də Qarabağdakı qanunsuz hərbi və siyasi strukturların fəaliyyətinə son qoyulması istiqamətində addımlar atdı.
2023-cü il aprelin 23-də Laçın yolunun başlanğıcında sərhəd-keçid məntəqəsinin yaradılması Azərbaycanın öz dövlət sərhədinə nəzarətinin bərpası baxımından mühüm hadisə idi. Prezident İlham Əliyev sonrakı çıxışlarından birində bu hadisəni ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi kontekstində, 20 sentyabrı isə suverenliyin bərpası kimi fərqləndirib.
Beləliklə, prosesin məntiqi ardıcıllığı aydın görünür: 2020-ci ildə hərbi əməliyyatlar nəticəsində işğal olunmuş ərazilərin böyük hissəsi azad edildi, 10 noyabr Bəyanatı ilə bunun siyasi-hüquqi nəticələri rəsmiləşdirildi, 2023-cü ilin aprelində dövlət sərhədinə nəzarətin mühüm elementi yaradıldı və nəhayət, sentyabrda Qarabağda Azərbaycanın konstitusiya quruluşunun bərpası üçün həlledici mərhələ başlandı.
2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda hərbi təxribatlardan sonra lokal antiterror tədbirləri başladı. Əməliyyat 23 saat davam etdi və sentyabrın 20-də dayandırıldı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, bundan sonra bölgədə qanunun aliliyi təmin edildi və dövlət suverenliyi tam bərpa olundu.
Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, 2020-ci il hadisələri ilə 2023-cü il hadisələri arasında funksional fərq var. 2020-ci ildə əsas məsələ işğal altındakı ərazilərin böyük hissəsinin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası üçün hərbi-siyasi zəminin yaradılması idi. 2023-cü ildə isə həmin prosesin tamamlanması və Azərbaycanın bütün ərazisində vahid dövlət idarəçiliyinin təmin olunması gündəmə gəldi.
Prezident İlham Əliyevin müxtəlif çıxışlarında da məhz bu fərqləndirmə müşahidə olunur. O, 2023-cü ilin sentyabrından sonra bildirirdi ki, artıq "boz zonalar" və qanunsuz strukturlar yoxdur, separatçılığa son qoyulub və Azərbaycanın suverenliyi bərpa edilib.
Bu iki tarixi hadisə arasındakı üçillik dövr Azərbaycanın hərbi qələbənin siyasi nəticələrini möhkəmləndirməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. 2020-ci il 10 noyabr Bəyanatı müharibənin dayandırılması və bir sıra ərazilərin Azərbaycana qaytarılması üçün çərçivə yaratdı. 2023-cü il 20 sentyabr isə Azərbaycanın öz ərazisində dövlət hakimiyyətinin tam tətbiqinin qarşısında qalan əsas maneəni aradan qaldıran hadisə oldu.
Bu səbəbdən 10 noyabr 2020-ci il ilə 20 sentyabr 2023-cü ili Azərbaycanın dövlətçilik tarixində eyni prosesin iki həlledici nöqtəsi kimi təqdim etmək mümkündür. Birinci hadisə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına aparan yolu açdı, ikinci hadisə isə həmin prosesin suverenliyin tam bərpası ilə nəticələnməsini təmin etdi.
Əslində, burada söhbət yalnız iki tarixdən getmir. Söhbət üç il ərzində formalaşan hərbi, siyasi və hüquqi ardıcıllıqdan gedir. 2020-ci ilin Zəfəri Azərbaycanın hərbi gücünü və siyasi iradəsini nümayiş etdirdisə, 2023-cü ilin sentyabrı bu iradənin ölkənin bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin bərpası ilə tamamlandığı mərhələ oldu.
Bu baxımdan İlham Əliyevin qurduğu tarixi ardıcıllığın əsas xətti belə ifadə oluna bilər: 10 noyabr 2020 – ərazi bütövlüyünün bərpasına aparan hərbi-siyasi mərhələ; 20 sentyabr 2023 – dövlət suverenliyinin tam bərpası. Azərbaycan Prezidentinin 2024-cü ildə imzaladığı sərəncamla sentyabrın 20-nin Dövlət Suverenliyi Günü elan edilməsi də məhz bu tarixi yanaşmanı dövlət səviyyəsində rəsmiləşdirdi.
Dəniz NƏSİRLİ
