Tiflis sərhədlərin delimitasiyasını niyə yenidən gündəmə gətirir?
Gürcüstanın Baş naziri İrakli Kobaxidzenin Azərbaycan və Ermənistanla dövlət sərhədlərinin delimitasiya və demarkasiyasının aparılmasının zəruriliyini yenidən gündəmə gətirməsi təsadüfi deyil. Kobaxidze oktyabrın 4-də bildirib ki, Tiflisin həm Bakı, həm də İrəvanla dostluq münasibətləri var və sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi prosesi də dostluq şəraitində davam etdirilməlidir. O, xüsusilə David Qareci məsələsinin də danışıqlar yolu ilə həllinə çalışıldığını qeyd edib.
Bu bəyanatı yalnız sərhəd məsələsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Cənubi Qafqazda son dövrdə formalaşan yeni geosiyasi və nəqliyyat reallıqları Gürcüstanı öz qonşuları ilə sərhədlərin hüquqi baxımdan dəqiqləşdirilməsi məsələsinə daha fəal yanaşmağa sövq edir. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində sülh prosesinin irəliləməsi, Ermənistan ərazisindən yeni kommunikasiya xətlərinin keçməsi ehtimalının artması, TRIPP layihəsinin gündəmə gəlməsi və Orta Dəhliz üzrə yükdaşımaların genişlənməsi regionun nəqliyyat xəritəsini dəyişdirə biləcək proseslərdir.
Gürcüstan bu dəyişikliklər fonunda özünün regional tranzit rolunu qorumağa çalışır. Bu baxımdan Kobaxidzenin TRIPP layihəsini Gürcüstan ərazisindən keçən ənənəvi marşrutlara rəqib hesab etmədiyini deməsi də diqqət çəkir. Tiflisin yanaşmasına görə, regionda yükdaşımaların artması alternativ marşrutların yaranmasını zəruri edir və bu proses ümumi tranzit imkanlarını genişləndirə bilər. Yəni Gürcüstan yeni kommunikasiya layihələrinin qarşısında dayanmaqdan daha çox, onların yaratdığı yeni iqtisadi imkanları öz tranzit sisteminə inteqrasiya etməyə çalışır.
Burada sərhədlərin delimitasiyasının başqa bir əhəmiyyəti ortaya çıxır. Regionda yeni yolların, dəmir yollarının, enerji və logistika xətlərinin çəkilməsi üçün dövlətlərarası sərhədlərin hüquqi baxımdan aydın olması vacibdir. Azərbaycan-Ermənistan sərhədinin Gürcüstanla üçtərəfli kəsişmə nöqtəsindən başlayaraq delimitasiya prosesinin davam etdirilməsi barədə əvvəlcədən razılaşmaların mövcudluğu da bu məsələnin nəqliyyat layihələri ilə əlaqəsini artırır. Ermənistan parlamentinin xarici əlaqələr komitəsinin rəhbəri 2026-cı ilin sentyabrında TRIPP-in reallaşması zamanı müəyyən hissələrdə delimitasiya işlərinin layihənin keçəcəyi ərazilərə uyğunlaşdırılmasının mümkünlüyünü də qeyd edib.
Azərbaycan-Gürcüstan sərhədinin delimitasiyası isə daha mürəkkəb xarakter daşıyır. Çünki burada təkcə xəritə və koordinatlar deyil, tarixi və dini-mədəni irs məsələləri də gündəmə gəlir. Bunun ən tanınmış nümunəsi David Qareci monastır kompleksidir. UNESCO-nun məlumatına görə, kompleks Gürcüstanın şərqində, Azərbaycan sərhədinin yaxınlığında yerləşir və çoxsaylı orta əsr monastırlarından ibarətdir.
David Qareci ətrafındakı problem əslində delimitasiya prosesinin nə qədər həssas ola biləcəyini göstərir. Gürcüstanın öz elmi və rəsmi mənbələrində də kompleksin ayrı-ayrı hissələrinin müxtəlif dövrlərdə sərhədin müxtəlif tərəfində qaldığı göstərilir. 2024-cü ildə dərc olunmuş kartoqrafik araşdırmada Azərbaycan-Gürcüstan sərhədinin müəyyənləşdirilməsində 1936–1938-ci illərin xəritələrinin mühüm əsas kimi götürüldüyü, 1996-cı il razılaşmasında da sərhədin həmin dövrün vəziyyətinə uyğunlaşdırılmasının nəzərdə tutulduğu qeyd edilir.
Məhz burada potensial mübahisənin əsas mənbəyi ortaya çıxır: hansı xəritənin və hansı tarixi sənədin hüquqi baza kimi qəbul edilməsi. Sovet dövründə inzibati sərhədlərin dəyişməsi, müxtəlif xəritələrdə sərhəd xəttinin fərqli göstərilməsi və dini obyektlərin sərhədə çox yaxın yerləşməsi tərəflərin mövqelərinin tam üst-üstə düşməsini çətinləşdirə bilər. David Qareci ilə bağlı elmi araşdırmalar da məsələnin tarixi, hüquqi və kartoqrafik sənədlərin birlikdə təhlilini tələb etdiyini göstərir.
Qaxdakı Kürmük məbədi kimi məsələlər də bu baxımdan müəyyən həssaslıq yarada bilər. Lakin dini və mədəni obyektlərin mövcudluğu avtomatik olaraq dövlət sərhədinin həmin obyektin statusuna uyğun dəyişdirilməsi anlamına gəlmir. Delimitasiyanın hüquqi mahiyyəti sərhəd xəttinin dövlətlərarası sənədlər, xəritələr, koordinatlar və qarşılıqlı razılaşmalar əsasında müəyyənləşdirilməsidir. Buna görə də belə obyektlər daha çox sərhədin müəyyən hissələrinin razılaşdırılmasını çətinləşdirən əlavə siyasi və ictimai həssaslıq yarada bilər.
Azərbaycan və Gürcüstan arasında bu məsələnin həlli üçün müəyyən institusional təcrübə də var. Tərəflər əvvəllər birgə delimitasiya komissiyasının fəaliyyətini davam etdirmək barədə razılığa gəliblər və David Qareci ətrafında yaranmış gərginliklər zamanı da məsələni danışıqlar yolu ilə həll etməyə çalışıblar. Gürcüstanın rəsmi mövqeyində bu məsələnin iki ölkənin strateji tərəfdaşlığı nəzərə alınmaqla həll edilməsinin vacibliyi də vurğulanıb.
Bu səbəbdən Gürcüstanın indiki mərhələdə sərhəd məsələsini gündəmə gətirməsi Azərbaycanla münasibətlərdə yeni ərazi mübahisəsi yaratmaq cəhdi kimi deyil, uzun müddətdir açıq qalan məsələnin yeni regional reallıqlar fonunda yenidən institusional çərçivəyə salınması kimi qiymətləndirilə bilər. Kobaxidzenin məhz “dostluq şəraitində” delimitasiya və demarkasiyanın aparılmasını vurğulaması da siyasi ritorikanın qarşıdurmadan çox danışıqlar üzərində qurulduğunu göstərir.
Bununla belə, prosesin asan keçəcəyini də düşünmək olmaz. Sərhədin hələ tam razılaşdırılmamış hissələrində tarixi xəritələr, ayrı-ayrı ərazilərin statusu, dini-mədəni obyektlərə çıxış və sərhəd xəttinin praktiki olaraq haradan keçməsi kimi məsələlər yenidən müzakirə oluna bilər. Gürcüstanla Azərbaycan sərhədinin müəyyən hissələrinin razılaşdırılması istiqamətində əvvəlki illərdə əldə olunmuş irəliləyişə baxmayaraq, David Qareci ətrafındakı sahə kimi həssas seqmentlər hələ də xüsusi yanaşma tələb edir.
Ancaq bu problemlərin iki ölkə arasında yekun sərhəd razılaşmasını mütləq şəkildə bloklayacağını söyləmək üçün əsas yoxdur. Azərbaycan-Gürcüstan münasibətlərində enerji, nəqliyyat, ticarət və regional təhlükəsizlik sahələrində qarşılıqlı maraqlar kifayət qədər genişdir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Cənubi Qafqaz qaz dəhlizi və Orta Dəhliz kimi layihələr iki ölkənin strateji tərəfdaşlığını sərhəd məsələsindən daha geniş çərçivəyə çıxarıb. Buna görə də ayrı-ayrı mübahisəli sahələrin ümumi münasibətlərdən təcrid edilərək texniki və siyasi danışıqlar yolu ilə həll edilməsi mümkündür.
Nəticə etibarilə, Gürcüstanın sərhədlərin delimitasiyasını yenidən gündəmə gətirməsi Cənubi Qafqazda formalaşan yeni siyasi və iqtisadi düzənlə birbaşa əlaqəlidir. Tiflis həm Azərbaycan və Ermənistanla sərhəd məsələlərində hüquqi müəyyənlik yaratmaq, həm də yeni nəqliyyat arxitekturasında öz rolunu qorumaq istəyir. Azərbaycan-Gürcüstan sərhədində David Qareci və digər tarixi-mədəni obyektlərlə bağlı məsələlər prosesin ən həssas hissəsini təşkil edə bilər. Lakin tərəflərin mövcud strateji və iqtisadi münasibətləri nəzərə alınarsa, əsas ssenari bu problemlərin sərhəd delimitasiyasını tam dayandırmasından daha çox, ayrıca danışıqlar predmeti olaraq mərhələli şəkildə həll edilməsidir.
Akif NƏSİRLİ
