Şəhər mühitinin formalaşmasında və dayanıqlı inkişafında yeraltı hidroloji şəbəkənin rolu danılmazdır. Tarixi Bakı ərazisi geoloji baxımdan mürəkkəb laylaşmaya və zəngin yeraltı su axınlarına malikdir. Tarixi mənbələrdə və müasir hidrogeoloji tədqiqatlarda Bakı amfiteatrının müxtəlif dərinliklərində hərəkət edən yeraltı çayların mövcudluğu təsdiqlənmişdir.
Bu suların böyük bir hissəsi əsrlər boyu təbii axınla Xəzər dənizinə tökülmüş, lakin urbanizasiyanın sürətlənməsi, metro şəbəkəsinin genişlənməsi və mühəndis-tikinti işlərinin miqyasının artması ilə yeraltı su horizontlarının strukturu zədələnmişdir. Məqalənin əsas məqsədi Bakı yeraltı sularının mineral tərkibini elmi müstəvidə dəyərləndirmək və bu resursların şəhər infrastrukturuna inteqrasiyası perspektivlərini araşdırmaqdır.
Bakı yeraltı sularının hidrokimyəvi xüsusiyyətləri
Bakının yeraltı çay şəbəkəsinin əsas magistral xətlərindən biri İçərişəhər Ansamblı, Qala divarlarının dibi, AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun binasının özülü ilə axır. Digər intensiv axın "Nizami" metrostansiyası və ona qonşu olan ərazilərin yeraltı qatlarından keçir.
Metro tikintisi və mühəndis-geoloji axtarış işləri zamanı sözügedən suların kimyəvi tərkibi laboratoriya şəraitində geniş tədqiq edilmişdir. Əldə olunmuş nəticələrə əsasən, bu sular:
* Zəif və orta dərəcədə minerallaşmış,
* İon tərkibinə görə zəngin kimyəvi elementlər kompleksinə malikdir.
Hidrokimyəvi analitika göstərir ki, Bakının yeraltı suları tərkibinə və müalicəvi-balneoloji keyfiyyətlərinə görə məşhur Badamlı (Azərbaycan), İjevski (Tatarıstan), Mahaçqala (Dağıstan) və Yesentuki (Şimali Qafqaz) mineral suları ilə analoji xüsusiyyətlər təşkil edir. Bu fakt göstərir ki, həmin sular sadəcə qrunt suları deyil, qiymətli təbii-mineral resursdur.
Mühəndis-şəhərsalma ilə bağlı probelmlər və elmi təkliflər
Müasir dövrdə bu yeraltı suların idarə olunmaması iki əsas problem yaradır:
1. İnfrastruktur riskləri: Yeraltı su axınlarının drenaj olunmaması metrostansiya tunellərinə, eləcə də tarixi binaların (Əlyazmalar İnstitutu, Qala divarları və s.) bünövrələrinə sızaraq erroziya və aşınma riski yaradır.
2. Resursların itirilməsi: Yüksək mineral dəyərə malik sular heç bir təkrar emal və ya istifadəyə yönəldilmədən dənizə axıdılaraq zay edilir.
Təkliflər Konsepsiyası
Təvözəkarlıqdan uzaq olsa da qeyd edim ki, bu məsələyə ilk dəfə elmi və ictimai diqqəti 1980-ci illərdə mən yönəltmişəm. Həmin dövrdə nüfuzlu mətbu orqanlar olan "Bakı" və "Səhər" qəzetlərində dərc etdirdiyim məqalələrdə problemin kompleks həlli yollarını irəli sürmüşəm. Mənim elmi-praktik konsepsiyam aşağıdakı əsas istiqamətləri əhatə edirdi:
* Bulaq şəbəkəsinin yaradılması: Yeraltı mineral suların axın istiqaməti tənzimlənərək İçərişəhər ərazisində, Space telekanalı yerləşən zonada və digər uyğun ictimai məkanlarda xüsusi bulaq komplekslərinə birləşdirilməsi;
* Maarifləndirmə və Məlumatlandırma: Hər bir bulağın yanında suyun dərinlik mənbəyi, kimyəvi-mineral tərkibi və müalicəvi xüsusiyyətlərini əks etdirən xüsusi məlumat lövhələrinin vurulması;
* Tarixi-Arxitektura İnteqrasiyası: Su resurslarından şəhərin landşaft memarlığında və estetik tərtibatında dekorativ-funksional element kimi istifadə olunması.
Məkan / Zona
Hidroloji Xüsusiyyəti
Təklif Olunan İstifadə Modeli
İçərişəhər / Əlyazmalar İnstitutu
Qala divarı dibi axını (Zəif minerallaşmış)
Memarlıq bulaqları və rekreasiya zonaları
"Nizami" metrostansiyası ərazisi
Yeraltı təzyiqli sızmalar
Drenaj-süzgəc sistemləri ilə texniki və estetik istifadə
Yasamal / Space TV ərazisi
Yeraltı mineral mənbə axınları
İctimai bulaqlar və maarifləndirici lövhələr
Nəticə və təkliflər
Təəssüf ki, XX əsrin 80-ci illərində irəli sürülmüş bu əsaslandırılmış elmi-memarlıq təklifləri bu günə qədər öz əməli həllini tapmamışdır. Bakı şəhərinin ekoloji balansının qorunması və "ağıllı şəhər" konseptinin tətbiqi kontekstində bu məsələyə yenidən baxılması zəruridir.
Tədqiqatın nəticəsi olaraq aşağıdakı addımların atılması məqsədəuyğundur:
1. Bakı amfiteatrının müasir hidrogeoloji xəritəsi yenidən işlənməli və mineral suların axın trayektoriyaları dəqiqləşdirilməlidir.
2. Metro tunellərinə və tarixi binalara təhlükə törədən yeraltı sular müasir kollektor-drenaj sistemləri ilə toplanmalıdır.
3. Təklif etdiyim kimi, həmin sular təmizləyici süzgəclərdən keçirilərək İçərişəhər və ətraf ərazilərdə estetik bulaqlar şəklində əhalinin və turistlərin istifadəsinə verilməlidir.
Rizvan Qarabağlı
AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitunun aparıcı elmi işcisi, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.
