İranın Yəməndə dəstəklədiyi husilər Səudiyyə Ərəbistanında neft emalı zavoduna zərbə endirib. Bu hücum Səudiyyənin təşəbbüsü ilə yaradılmış yeni hərbi alyansın üzvlərinin münaqişəyə cəlb olunması riskini artırıb. Husilər Yəmən hökumətinin nəzarətində olan liman şəhərinə də hücum ediblər. Bütün bunlar BMT-nin vasitəçiliyi ilə 2022-ci ildə əldə olunmuş atəşkəsi daha da zəiflədib.
Səudiyyə Ərəbistanının Cizan şəhərində "Saudi Aramco" şirkətinə məxsus neft emalı zavodunda yanğın baş verdiyini Səudiyyənin Energetika Nazirliyi təsdiqləyib. Yanğın söndürülüb, xəsarət alan olmayıb. Nazirlik yanğının səbəbini göstərməyib. Bundan əvvəl Səudiyyə Ərəbistanı Türkiyə və Pakistanla müdafiə paktı imzalayıb. Bu addım ABŞ və İsrailin İranla müharibəsinin yaratdığı regional təhlükələrə cavab olaraq atılıb. Sazişə görə, üç ölkədən hər hansı birinə silahlı hücum onların hamısına hücum sayılır. Bu prinsip NATO müqaviləsinin 5-ci maddəsinə bənzəyir. Yəmən hökumətinin hərbi mənbələri isə bildiriblər ki, husilərin kritik Bab əl-Məndəb boğazı yaxınlığındakı Moxa limanına dron və raket hücumundan azı 11 nəfər həlak olub, 20 nəfər yaralanıb. Yəmən Yaxın Şərqdə ən yoxsul ölkə sayılır. 2014-cü ildə husilər paytaxt Sənanı ələ keçirərək beynəlxalq səviyyədə tanınan hökuməti hakimiyyətdən salıb. Ölkədə vətəndaş müharibəsi başlayıb. Tehranın dəstəklədiyi bu qruplaşma hazırda ölkənin şimal-qərbinin böyük hissəsinə, Qırmızı dənizdə Hüdeydə kimi ərzaq və yanacaq tədarükü üçün vacib limanlara nəzarət edir. Sünnilərin idarə etdiyi Səudiyyə Ərəbistanı ilə əhalisinin əksəriyyəti şiə olan İran uzun illərdir Yaxın Şərqdə geosiyasi və dini təsir uğrunda rəqabət aparırlar. Husilər Səudiyyə Ərəbistanına dəniz blokadası elan ediblər, krallığın tankerlərinə və neft infrastrukturuna zərbələr endirirlər. İran da Hörmüz boğazını blokadada saxlayır. Yəmən hərəkatı isə Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan və Türkiyənin Məkkədə kollektiv hərbi cavab bəndini özündə birləşdirən tarixi müdafiə müqaviləsi imzalamasından bir neçə gün sonra hücumlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Husilər, Ankara, Ər-Riyad və İslamabad arasında danışıqlar prosesinin elementlərindən birinin Bab əl-Məndəb boğazının müdafiəsi olduğu nəzərə alındıqda, vəziyyət daha da qəlizləşir. Məkkə müqaviləsini şərh edən Husi hərəkatının Ali Siyasi Şurasının rəhbəri Mehdi əl-Məşat, Səudiyyə Ərəbistanının Yəmənə qarşı siyasətini dəstəkləyən hər hansı bir ölkənin də təcavüzkar olduğunu vurğulayıb.
Pakistan Bab əl-Məndəb boğazı ilə bağlı sərt mövqe tutaraq, ərazidə onun bayrağı altında üzən gəmilərə edilən hər hansı bir hücumun milli təhlükəsizliyə təhdid hesab ediləcəyini bəyan edib. Bu hallara baxmayaraq, Pakistan tankerləri Bab əl-Məndəbdən nümayişkaranə şəkildə tranzit etməyə davam edir. Bu arada, Türkiyə Qırmızı dəniz təhlükəsizliyi ilə bağlı məsləhətləşmələrdə fəal iştirak nümayiş etdirib və naviqasiya təhlükəsizliyini təmin etmək üçün koalisiya səylərinə töhfə verməyə hazır olduğunu bildirib. Türkiyənin Səudiyyə Ərəbistanının Qırmızı dənizi qorumaq üçün yaratmağa çalışdığı beynəlxalq dəniz koalisiyasının hərbi və texniki imkanlarını artırması mümkündür. Ər-Riyadın dəstəklədiyi Yəmən mərkəzi hökuməti Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasındakı ittifaqı alqışladı. O, çox güman ki, ittifaq tərəfdaşları ilə gücləndirilmiş hərbi koordinasiya nəzərə alınmaqla, Səudiyyə Ərəbistanının husilərə qarşı quru əməliyyatını gücləndirmək üçün daha çox maliyyə, kəşfiyyat və lojistik dəstək verə biləcəyinə ümid edir. Bundan əlavə, Ər-Riyadın Məkkə Sazişinin digər tərəfləri tərəfindən Yəmən mərkəzi hökumətinin Baş Qərargahına təqdim edilən peyk və radar kəşfiyyat məlumatlarını paylaşması gözlənilir. Mənbələr Qətərin “The Middle East Eye” portalına bildiriblər ki, iyul ayında husilər Səudiyyə Ərəbistanının dəniz limanlarını blokadaya aldıqdan sonra Səudiyyə Ərəbistanının hakim palatası Yəməndə tammiqyaslı müharibəni bərpa etməyi nəzərdən keçirib. Onların sözlərinə görə, Ər-Riyad İranın Bab əl-Məndəb boğazında husilər vasitəsilə mövqeyini gücləndirməsinin qarşısını almaq üçün müxtəlif variantları araşdırır. Bir neçə məlumata görə, Ənsarullahın Səudiyyə limanlarına tətbiq etdiyi blokada İranın təzyiqinin nəticəsi olub. Əslində, Tehran hazırda qonşu Məsqətlə aralarında gərgin danışıqların mövzusu olan Hörmüz bölgəsində olduğu kimi, Bab əl-Məndəb boğazında da eyni gəmiçilik məhdudiyyətləri rejimini tətbiq etmək istəyir. Yəməndə Husi üsyançıları ilə mərkəzi hökumət ordusu arasında quru döyüşləri artıq davam edir. Yəmən ordusunun sözçüsü polkovnik Məcid ən-Nuzeyli bu yaxınlarda bildirib ki, "Silahlı qüvvələrimiz təmas xətti boyunca bir neçə istiqamətdə Husi milislərinin qüvvələrinə və aktivlərinə qarşı hərbi əməliyyat keçirib". O, bu əməliyyatların Husi hücumuna cavab olduğunu bildirib. Mərkəzi hökumət sözçüsü vurğulayıb ki, cəbhənin istənilən hissəsinə edilən hücum bütün hökumət mövqelərinə edilən hücum kimi qiymətləndiriləcək. Əl-Nuzeyli Yəməndəki silahlı münaqişənin şiddətlənməsinə görə Husi üzvləri və onların xarici sponsorlarının tam məsuliyyət daşıdığını bildirib. Bundan əlavə, hərbi sözçü üsyançıları xarici maraqları daha da artırmaq üçün Yəməndəki münaqişələrə cəlb etməyə çalışmaqda günahlandırıb və Yəmən qəbilələrini dövlət qurumlarını bərpa etmək üçün qanuni hökumətin ətrafında birləşməyə çağırıb. BMT Baş katibinin Respublika üzrə xüsusi elçisi Hans Qrundberq bildirib ki, "Yəmən bu gün BMT-nin vasitəçiliyi ilə 2022-ci ilin aprel ayında əldə edilən atəşkəsdən bəri ən böyük tammiqyaslı münaqişənin yenidən başlama riski ilə üzləşir". O əlavə edib ki, eskalasiya 2022-ci il atəşkəsinin nailiyyətlərini təhlükə altına qoyaraq ölkəni xalqı üçün dağıdıcı nəticələrə səbəb olan daha geniş regional qarşıdurmaya sürükləmək riskini daşıyır.
Tahir TAĞIYEV
