Akif Nəsirli: “Naxçıvanın TRIPP üçün əsas üstünlüyü onun coğrafi mövqeyidir”
TRİPP layihəsi (Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu) Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirən, Orta Dəhlizin gücünü artıran strateji nəqliyyat və enerji dəhlizidir. Naxçıvan isə bu layihədə sadəcə qapalı bölgə deyil, Avrasiyanın logistika, yaşıl enerji və ticarət qovşağına çevrilən həlledici strateji mərkəz rolunu oynayır.
TRIPP layihəsinin və Naxçıvanın əhəmiyyəti nədir? Naxçıvanın imkanları TRIPP layihəsində nə kimi rol oynayır?
Liberal İqtisadçılar Birliyinin sədri Akif Nəsirli baki-xeber.com-a bildirdi ki, TRIPP-in və Naxçıvanın əhəmiyyətini bir-birindən ayrı təsəvvür etmək çətindir. “Layihənin əsas strateji məntiqi Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən nəqliyyat bağlantısının yaradılması və bunun daha geniş regional ticarət marşrutuna inteqrasiya edilməsidir. Ermənistan və ABŞ-ın 2026-cı ildə yayımladığı TRIPP sənədlərində də layihənin Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcəyi və Transxəzər ticarət marşrutunda mühüm halqa yaradacağı açıq şəkildə qeyd olunur.
Naxçıvanın TRIPP üçün əsas üstünlüyü onun coğrafi mövqeyidir. Naxçıvan Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı olsa da, Türkiyə ilə birbaşa sərhədə malikdir. Bu səbəbdən Azərbaycan ərazisindən Naxçıvana yaradılacaq bağlantı əslində yalnız iki Azərbaycan ərazisini birləşdirməyəcək. O, Azərbaycan–Naxçıvan–Türkiyə istiqamətində yeni quru nəqliyyat zəncirinin formalaşmasına imkan verəcək.
Bu, Azərbaycan üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir. Hazırda Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında quru əlaqəsinin məhdud olması Naxçıvanın iqtisadi imkanlarından tam istifadə edilməsinə mane olan əsas amillərdən biridir. TRIPP-in reallaşması ilə Naxçıvan Azərbaycanın daxili nəqliyyat sisteminə daha sıx bağlana və eyni zamanda Türkiyəyə çıxış imkanlarını genişləndirə bilər”.
A.Nəsirlinin sözlərinə görə, Naxçıvanın əhəmiyyətini artıran digər amil onun Türkiyə ilə sərhədidir. “Azərbaycanın əsas hissəsindən Naxçıvana fasiləsiz və səmərəli nəqliyyat bağlantısı yaradılarsa, Türkiyəyə çıxan yeni marşrut meydana gələcək. Bu isə Azərbaycanla Türkiyə arasındakı ticarət əlaqələrinə, yükdaşımalarına və logistika xidmətlərinə əlavə imkanlar yarada bilər.
Daha geniş perspektivdə məsələ Orta Dəhlizlə bağlıdır. TRIPP sənədlərində layihənin Mərkəzi Asiya və Xəzər regionunu Avropa ilə birləşdirən Transxəzər ticarət marşrutunun mühüm hissəsinə çevrilməsi nəzərdə tutulur. Bu halda Naxçıvan yalnız Azərbaycanın digər hissəsindən ayrılmış coğrafi ərazi deyil, Xəzərdən gələn yüklərin Türkiyə və Avropa istiqamətində hərəkət edə biləcəyi alternativ bağlantılardan birinin üzərində yerləşən məkan kimi çıxış edə bilər”.
A.Nəsirli qeyd etdi ki, burada Naxçıvanın öz iqtisadi imkanları da mühüm rol oynayır. Nəqliyyat dəhlizi yalnız tranzit yük maşınlarının və qatarların ərazidən keçməsi demək deyil: “Əgər Naxçıvanda logistika mərkəzləri, anbarlar, gömrük və xidmət infrastrukturu, sənaye müəssisələri və ixracyönümlü istehsal inkişaf etdirilərsə, tranzitdən yaranan əlavə iqtisadi dəyərin bir hissəsi regionda qala bilər.
Məsələn, Naxçıvanda istehsal olunan kənd təsərrüfatı və sənaye məhsulları daha asan şəkildə Azərbaycan və Türkiyə bazarlarına çıxarıla bilər. Eyni zamanda Türkiyə və digər ölkələrdən gətirilən məhsulların Naxçıvan üzərindən Azərbaycan bazarlarına daşınması üçün yeni imkanlar yarana bilər. Beləliklə, TRIPP Naxçıvan üçün yalnız “keçid yolu” deyil, həm də ticarət və logistika platforması rolunu oynaya bilər.
Enerji sahəsində də potensial böyükdür. Naxçıvanda günəş enerjisi və digər bərpa olunan enerji imkanlarının inkişaf etdirilməsi enerji təminatının daha dayanıqlı olmasına şərait yarada bilər. Gələcəkdə istehsal gücləri daxili tələbatı aşarsa, enerji infrastrukturu uyğun şəkildə qurulduğu halda Naxçıvanın regional enerji mübadiləsində iştirak imkanları da arta bilər. Bu isə TRIPP-in yalnız avtomobil və dəmir yolu layihəsi kimi deyil, çoxşaxəli regional bağlantı sistemi kimi inkişaf etdirilməsi perspektivini gücləndirər”.
A.Nəsirlinin bildirdiyinə görə, TRIPP-in mühüm xüsusiyyəti onun yalnız yol və dəmir yolundan ibarət olmamasıdır. “2026-cı ildə imzalanmış ABŞ–Ermənistan çərçivə sənədində layihələr sırasında dəmir yolu, avtomobil yolu, neft və qaz kəmərləri, fiber-optik və elektrik layihələri də sadalanır. Bu, Naxçıvanın gələcəkdə nəqliyyatla yanaşı, enerji və rəqəmsal bağlantıların da bir hissəsinə çevrilə biləcəyini göstərir.
Azərbaycan üçün digər mühüm məqam marşrutların şaxələndirilməsidir. Ölkənin əsas məqsədlərindən biri yalnız bir nəqliyyat istiqamətindən asılı olmamaqdır. Şimal-Cənub, Orta Dəhliz, Bakı-Tbilisi-Qars və Naxçıvan istiqamətində formalaşan bağlantılar bir-birini tamamladıqca Azərbaycanın regional tranzit sistemində mövqeyi möhkəmlənir. Naxçıvan da bu sistemdə əlavə bir strateji halqa rolunu oynaya bilər.
Ermənistan üçün isə TRIPP-in əhəmiyyəti fərqlidir. Layihə Ermənistan ərazisindən keçdiyinə görə ölkənin regional nəqliyyat sisteminə inteqrasiyasını gücləndirə, tranzit gəlirləri və investisiya imkanları yarada bilər. Rəsmi sənədlərdə Ermənistan ərazisində suverenlik, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyanın qorunması xüsusi vurğulanır. Eyni zamanda Azərbaycanla Naxçıvan arasında insanların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hərəkəti üçün fərqləndirilmiş prosedurların yaradılması nəzərdə tutulur.
Bu baxımdan Naxçıvan TRIPP-in “son nöqtəsi” deyil. Əksinə, layihənin Azərbaycan hissəsi üçün əsas iqtisadi və geosiyasi nəticələrindən birinin meydana çıxdığı məkan olacaq. Çünki Ermənistan ərazisindən keçən bağlantı məhz Naxçıvana çatdıqdan sonra Türkiyə istiqamətində davam etmək və daha geniş beynəlxalq marşruta qoşulmaq potensialı əldə edir.
Bununla belə, layihənin uğuru yalnız yolun tikilib-tikilməməsindən asılı olmayacaq. Sərhəd və gömrük prosedurlarının nə qədər sürətli olması, tariflərin rəqabətqabiliyyətli səviyyədə müəyyənləşdirilməsi, dəmir yolu və avtomobil yollarının bir-biri ilə əlaqələndirilməsi, logistika mərkəzlərinin yaradılması və regionda siyasi sabitliyin qorunması əsas şərtlər olacaq.
Naxçıvanın qarşısında duran ən böyük imkan da məhz buradadır: uzun illər coğrafi təcridin yaratdığı məhdudiyyət iqtisadi baxımdan üstünlüyə çevrilə bilər. Əgər əvvəllər Naxçıvanın coğrafi mövqeyi onun əsas problemlərindən biri idisə, yeni nəqliyyat xəritəsi formalaşdıqca həmin mövqe onun əsas iqtisadi üstünlüyünə çevrilə bilər.
Real nəticədə Naxçıvan üçün üç istiqamət xüsusilə vacib görünür: tranzit və logistika mərkəzinə çevrilmək, enerji imkanlarını genişləndirmək və nəqliyyat bağlantılarından istifadə etməklə yerli istehsalı və ixracı artırmaq. Bunlar reallaşarsa, TRIPP Naxçıvan üçün sadəcə yeni yol deyil, iqtisadi modelin dəyişməsi üçün katalizator rolunu oynaya bilər.
Azərbaycan üçün isə daha böyük nəticə ölkənin regional tranzit xəritəsində çəkisinin artmasıdır. Naxçıvanın Azərbaycan, Türkiyə, Ermənistan, İran və daha geniş Transxəzər marşrutları ilə əlaqələnməsi Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsini dəyişə bilər. Buna görə TRIPP-in əhəmiyyəti bir dəhlizin açılmasından daha genişdir: layihə reallaşarsa, Naxçıvan Azərbaycanın regional iqtisadi və nəqliyyat strategiyasının əsas qovşaqlarından birinə çevrilə bilər”-deyə A.Nəsirli vurğuladı.
İradə SARIYEVA
