ABŞ Prezidenti Donald Trampın NATO sammitindən sonra “Air Force One” prezident təyyarəsindən C-32A hərbi təyyarəsinə gizli şəkildə keçirilməsi ilə bağlı məlumat İranla ABŞ arasında qarşıdurmanın ən həssas məqamlarından birində ortaya çıxıb. “The Washington Post”un yazdığına görə, bu dəyişiklik mümkün sui-qəsd təhdidləri ilə bağlı əvvəlcədən planlaşdırılıb. Ağ Ev məlumatı birbaşa təsdiqləməsə də, prezidentin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün bütün zəruri tədbirlərin görüldüyünü bildirib. Trampın özü də İranın onu hədəfə almaq istədiyini söyləyib.
Hadisənin mahiyyətini qiymətləndirərkən ilk növbədə bir məsələni ayırmaq lazımdır: ortada real təhlükə olub-olmaması ilə həmin təhlükə barədə məlumatın siyasi məqsədlərlə necə istifadə edilməsi eyni məsələ deyil. Mövcud məlumatlar təhdidin tamamilə uydurma olduğunu söyləməyə əsas vermir. Əksinə, hadisənin detalları və əvvəlki oxşar epizodlar təhlükəsizlik orqanlarının real risk ehtimalını ciddi qəbul etdiyini göstərir.
Trampın İran tərəfindən mümkün təhlükə ilə üzləşməsi ilk dəfə baş vermir. Onun əvvəlki prezidentlik və seçki kampaniyası dövründə də İranla bağlı təhlükəsizlik xəbərdarlıqları olmuşdu. Bu baxımdan prezidentin marşrutlarının, nəqliyyat vasitələrinin və təhlükəsizlik protokollarının dəyişdirilməsi ABŞ-da tamamilə qeyri-adi praktika sayılmır. Xüsusilə prezidentin konkret dövlət və ya təşkilat tərəfindən hədəf alına biləcəyi barədə kəşfiyyat məlumatı mövcuddursa, təhlükəsizlik xidmətlərinin əvvəlcədən alternativ plan hazırlaması məntiqlidir.
Burada təyyarənin dəyişdirilməsi əməliyyatının öz xüsusiyyəti də diqqət çəkir. Söhbət sadəcə prezidentin bir təyyarədən digərinə keçirilməsindən getmir. Məlumata görə, proses məxfi saxlanılıb, hətta prezidentin müşayiətində olan bəzi şəxslər və jurnalistlər belə əvvəlcədən məlumatlandırılmayıb. Belə tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün ciddi koordinasiya tələb olunur. Bu da təhlükəsizlik orqanlarının ən azı müəyyən səviyyədə real risk gördüyü ehtimalını gücləndirir.
Lakin hadisənin digər tərəfi daha maraqlıdır. Real təhlükənin mövcud olması onun siyasi məqsədlə istifadə edilməsini avtomatik istisna etmir. Kəşfiyyat məlumatı həqiqi ola bilər, amma onun ictimaiyyətə nə zaman, hansı formada və hansı siyasi kontekstdə təqdim olunması ayrıca məsələdir.
Məhz burada hadisənin zamanlaması suallar doğurur. Təyyarənin dəyişdirilməsi iyul ayında baş verib, məlumat isə daha sonra mediaya sızıb. Əgər təhlükəsizlik baxımından əməliyyatın məxfi saxlanılması vacib idisə, onun sonradan ictimailəşdirilməsinin səbəbi də araşdırılmalıdır. Bu, jurnalist araşdırmasının nəticəsi, təhlükəsizlik məhdudiyyətlərinin aradan qalxması və ya sadəcə hadisənin artıq aktuallıq qazanması ilə bağlı ola bilər. Lakin siyasi kommunikasiya baxımından belə məlumatın böyük təsir gücü olduğu da danılmazdır.
“Prezidentin həyatı təhlükədədir” mesajı cəmiyyətin emosional reaksiyasını gücləndirə bilər. Xüsusilə söhbət ABŞ və İran kimi uzunmüddətli qarşıdurma yaşayan iki ölkədən gedirsə, prezidentə qarşı sui-qəsd təhlükəsi barədə məlumat hərbi və təhlükəsizlik siyasətinə münasibəti dəyişə bilər. Bu səbəbdən belə məlumatlar ictimaiyyətə təqdim olunarkən faktlarla siyasi şərhləri bir-birindən ayırmaq vacibdir.
Əsas sual isə budur: bu məlumat Trampın İranı vurmaq qərarına təsir göstərmək üçün qəsdən hazırlanmış və ya şişirdilmiş ola bilərdimi?
Belə bir versiyanı tamamilə istisna etmək nəzəri baxımdan mümkün deyil. Dövlətlərarası qarşıdurmalarda kəşfiyyat məlumatlarının siyasi qərarların formalaşmasına təsir göstərməsi tarixdə dəfələrlə müşahidə olunub. Təhlükənin necə qiymətləndirilməsi, hansı məlumatın prezidentə təqdim edilməsi və həmin məlumatın nə dərəcədə ön plana çıxarılması siyasi qərarların qəbuluna təsir göstərə bilər. Xüsusilə prezident emosional və təhlükəsizlik baxımından həssas vəziyyətdədirsə, ona qarşı sui-qəsd hazırlığı barədə məlumatın psixoloji təsiri kifayət qədər böyük ola bilər.
Ancaq konkret olaraq Trampın İranı vurmaq qərarının məhz təyyarənin dəyişdirilməsi ilə bağlı yayılan məlumat nəticəsində qəbul edildiyini söyləmək üçün əsaslı sübut lazımdır. Hazırda belə bir sübut yoxdur. Əksinə, xronologiya bu versiyanı zəiflədir. Çünki təyyarənin dəyişdirilməsi və bununla bağlı təhlükəsizlik tədbirləri hərbi qarşıdurmanın artıq yüksək səviyyəyə çatdığı bir dövrdə həyata keçirilib. Məlumatın mediada yayılması isə daha sonra baş verib.
Bu baxımdan “əvvəl saxta məlumat yayıldı, sonra Tramp İrana zərbə endirmək qərarı verdi” formasında sadə səbəb-nəticə əlaqəsi qurmaq düzgün olmaz. Daha real görünən ssenari odur ki, müəyyən təhlükə barədə kəşfiyyat məlumatı mövcud olub, təhlükəsizlik orqanları həmin məlumatı ciddi qəbul edib və prezidentin qorunması üçün alternativ plan hazırlayıb. Daha sonra isə bu hadisənin özü siyasi və informasiya müstəvisində istifadə oluna biləcək materiala çevrilib.
Burada “real təhlükə” ilə “real təhlükənin siyasi alətə çevrilməsi” arasında mühüm fərq var. Birinci hal təhlükəsizlik məsələsidir, ikinci isə siyasi kommunikasiya məsələsidir. Hətta təhlükə yüz faiz real olsa belə, onun ictimaiyyətə təqdim olunma vaxtı və seçilən detallar siyasi məqsədlərə xidmət edə bilər.
Xüsusilə hadisənin “gizli təyyarə dəyişdirilməsi”, “jurnalistlərin xəbərsiz qalması”, “prezidentin təhlükəsizlik səbəbindən marşrutunun dəyişdirilməsi” kimi detallarla təqdim olunması emosional təsiri artırır. Belə məlumatlar ictimaiyyətə prezidentin nə qədər ciddi təhlükə altında olduğunu göstərən mesaj kimi qəbul edilə bilər. Bununla da Tramp administrasiyasının İran siyasətinə daha sərt yanaşmasına ictimai legitimlik qazandırmaq mümkün ola bilər.
Amma burada daha bir vacib məqam var. Trampın İranla bağlı sərt mövqeyi yalnız bir təhlükə məlumatı ilə izah edilə bilməz. ABŞ-İran münasibətlərində nüvə proqramı, regional təhlükəsizlik, İsrailin təhlükəsizliyi, İranın raket imkanları və ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki strateji maraqları kimi çoxsaylı amillər mövcuddur. Buna görə də prezidentin hərbi qərarını yalnız sui-qəsd təhlükəsi ilə əlaqələndirmək siyasi prosesin mürəkkəbliyini həddindən artıq sadələşdirmək olardı.
Digər tərəfdən, prezidentin şəxsi təhlükəsizlik hissinin qərarvermə prosesinə psixoloji təsirini də nəzərə almamaq olmaz. Dövlət başçısına onun şəxsən hədəfdə olduğu barədə məlumat verilməsi sırf hərbi-strateji məlumatdan fərqli emosional təsir yaradır. Belə bir məlumat prezidentin təhlükə qavrayışını gücləndirə, qarşı tərəfə münasibətdə daha sərt mövqe formalaşdırmasına səbəb ola bilər. Lakin bunun Trampın konkret qərarına nə qədər təsir etdiyini müəyyənləşdirmək üçün Ağ Ev daxilindəki qərarvermə prosesinə dair əlavə sübutlar lazımdır.
Bu hadisənin başqa bir mühüm tərəfi də ondan ibarətdir ki, belə məlumatların sonradan mediaya sızdırılması özü ayrıca siyasi prosesə çevrilir. Dövlət strukturlarında məxfi məlumatların mediaya ötürülməsi müxtəlif məqsədlər daşıya bilər. Bəzən məqsəd ictimaiyyəti məlumatlandırmaq, bəzən administrasiyanın qərarlarını izah etmək, bəzən isə müəyyən siyasi mövqeyə dəstək yaratmaq olur. Hansı məqsədin mövcud olduğunu isə yalnız məlumatın mənbəyi və onun yayılma motivləri müəyyənləşdirildikdən sonra söyləmək mümkündür.
Bu səbəbdən ən ehtiyatlı və realist nəticə belədir: Trampın təyyarəsinin dəyişdirilməsinə səbəb olan təhlükənin tamamilə qurama olduğunu iddia etmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur. Əksinə, mövcud faktlar ABŞ təhlükəsizlik strukturlarının real risk ehtimalını ciddi qəbul etdiyini göstərir. Lakin bu, həmin təhlükə barədə məlumatın sonradan siyasi məqsədlərlə istifadə olunmadığı anlamına da gəlmir.
Başqa sözlə, burada söhbət böyük ehtimalla “saxta təhlükə”dən yox, “real təhlükənin siyasi və informasiya alətinə çevrilməsi ehtimalı”ndan gedə bilər. Əgər təhlükə real olubsa, onun əsasında görülən təhlükəsizlik tədbiri normal dövlət praktikasıdır. Əgər həmin məlumat daha sonra İran siyasətini əsaslandırmaq üçün məqsədli şəkildə ön plana çıxarılıbsa, bu artıq siyasi kommunikasiya və manipulyasiya məsələsidir.
Ən mühüm məsələ isə səbəb-nəticə əlaqəsinin düzgün qurulmasıdır. Təyyarənin dəyişdirilməsi faktının özü Trampın İrana qarşı hərbi qərarının məhz bu hadisə ilə bağlı olduğunu sübut etmir. Eyni zamanda, belə təhlükənin prezidentin psixoloji vəziyyətinə və İranı necə qəbul etməsinə təsir göstərməsi də tamamilə istisna edilə bilməz.
Nəticədə hadisəyə ən obyektiv yanaşma iki ehtimalı paralel saxlamaqdır: təhlükəsizlik tədbirinin arxasında real kəşfiyyat məlumatı olub və bu məlumat sonradan siyasi baxımdan əlverişli narrativə çevrilib. Hazırkı məlumatlar ikinci ehtimalı tam sübut etmir, lakin onu araşdırmaq üçün kifayət qədər sual yaradır. Əsas sual da məhz budur: təhlükə barədə ilkin məlumat nə idi, onu kim qiymətləndirdi, Trampa hansı formada təqdim edildi və bu məlumatın mediaya hansı səbəbdən və nə vaxt sızdırılmasına qərar verildi? Bu suallara cavab verilmədən hadisəni nə tamamilə “qurama əməliyyat”, nə də sırf təhlükəsizlik tədbiri kimi qiymətləndirmək mümkündür.
Akif NƏSİRLİ
