Sədrəddin Soltan: “Rusiya Əsədi təhvil verməklə öz nüfuzuna zərbə vurmaq istəməz”
Dəməşq məhkəməsi Suriyanın keçmiş prezidenti Bəşər Əsəd, onun qardaşı Mahir Əsəd və təhlükəsizlik rəsmisi Atif Nəcib də daxil olmaqla, keçmiş hökumətin 9 yüksəkvəzifəli şəxsi barəsində ölüm hökmü çıxarıb.
Atif Nəcib məhkəmədə iştirak edib, digər şəxslər isə qiyabi mühakimə olunublar. Məhkəmə həmçinin Bəşər və Mahir Əsədin beynəlxalq axtarışa verilməsi barədə qərar qəbul edib.
Bəşər Əsəd çoxsaylı şəxslərin, o cümlədən uşaqların qəsdən öldürülməsi, işgəncə, qanunsuz həbslər və insanlıq əleyhinə cinayətlərdə təqsirli bilinib.
Suriyada Bəşər Əsəd və digər keçmiş yüksəkvəzifəli şəxslər barəsində ölüm hökmlərinin Rusiya ilə Hmeymim və Tartusdakı hərbi bazaların gələcəyi ilə bağlı razılaşmadan dərhal sonra çıxarılması təsadüfi zamanlama kimi qiymətləndirilməlidir, yoxsa Dəməşq bununla Moskvaya qarşı siyasi mövqeyini sərtləşdirdiyini və Əsəd məsələsini Rusiya ilə münasibətlərdə ayrıca təzyiq alətinə çevirdiyini nümayiş etdirir?
Suriyada Bəşər Əsəd hakimiyyətinin devrilməsindən sonra Moskva ilə Dəməşq arasında münasibətlərin gələcəyi əsas regional məsələlərdən birinə çevrilib. Rusiya bir tərəfdən Suriyadakı hərbi və geosiyasi mövcudluğunu qorumağa, digər tərəfdən isə ölkənin yeni hakimiyyəti ilə münasibətlər qurmağa çalışır. Bu prosesdə Rusiyanın Suriyada uzun illər ərzində formalaşdırdığı hərbi, siyasi və iqtisadi maraqların necə qorunacağı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Orta Doğu Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri, siyasi şərhçi Sədrəddin Soltan “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Moskva ilə Dəməşq arasında münasibətlərin yenidən qurulması Rusiyanın regiondakı mövqeyini qorumaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Ekspertin sözlərinə görə, Rusiya Suriyada Əsəd hakimiyyəti dövründə əldə etdiyi mövqeləri tamamilə itirmək niyyətində deyil. Buna görə də Moskva yeni Dəməşq hakimiyyəti ilə dil tapmağa və qarşılıqlı münasibətlərin yeni formatını formalaşdırmağa çalışır. Suriyadakı bəzi Rusiya obyektlərinin yenidən qurulması, hərbi infrastrukturun gələcək statusu və digər məsələlər bu yeni münasibətlərin əsas istiqamətlərindən biri ola bilər.
Sədrəddin Soltan hesab edir ki, Rusiyanın Suriyadakı mövcudluğunun qorunması üçün ən vacib şərtlərdən biri yeni hakimiyyətlə münasibətlərin normallaşdırılmasıdır. Çünki Moskvanın Suriya ilə əlaqələri yalnız son illərin hadisəsi deyil. SSRİ dövründən başlayan və sonrakı mərhələdə Rusiya tərəfindən davam etdirilən münasibətlər uzunmüddətli siyasi və hərbi əməkdaşlıq üzərində qurulub.
Ekspert qeyd edir ki, Bəşər Əsəd hakimiyyəti dövründə Moskva ilə Dəməşq arasında münasibətlər xüsusilə yüksək səviyyəyə çatmışdı. Rusiya Suriyadakı müharibədə Əsəd hakimiyyətinin əsas xarici dayaqlarından biri kimi çıxış edib və bunun müqabilində regionda mühüm hərbi-strateji imkanlar əldə edib. Buna görə də Moskvanın yeni hakimiyyətlə münasibətlər qurması onun əvvəlki siyasətindən tam imtina etməsi deyil, əksinə, mövcud maraqlarını yeni siyasi reallığa uyğunlaşdırmaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.
Sədrəddin Soltanın fikrincə, son dövrdə Suriya rəsmilərinin Moskvaya səfərləri və iki ölkə arasında danışıqların aparılması da məhz bu strategiyanın göstəricisidir. Rusiya yeni Dəməşq hakimiyyəti ilə əlaqələri möhkəmləndirməklə Suriyada təsir imkanlarını qorumaq istəyir. Bu isə Moskva üçün yalnız ikitərəfli münasibət məsələsi deyil, eyni zamanda Yaxın Şərqdə geosiyasi mövcudluğunun davam etdirilməsi məsələsidir.
Bununla yanaşı, Rusiyanın Bəşər Əsədə sığınacaq verməsi münasibətlərin gələcəyində ən həssas məsələlərdən biri olaraq qalır. Dəməşqin Əsəd və onun komandası ilə bağlı hüquqi və siyasi tələblər irəli sürməsi Moskva üçün ciddi dilemma yarada bilər. Bir tərəfdən Rusiya yeni Suriya hakimiyyəti ilə münasibətləri yaxşılaşdırmaq istəyir, digər tərəfdən isə uzun illər müdafiə etdiyi və hakimiyyətdən getdikdən sonra sığınacaq verdiyi keçmiş prezidentin təhvil verilməsi tələbi ilə üzləşə bilər.
Siyasi şərhçi bu məsələdə tarixi presedentə də diqqət çəkir. Onun sözlərinə görə, 1979-cu ildə İran inqilabından sonra devrilmiş şah Məhəmməd Rza Pəhləvi ABŞ-a, daha sonra isə başqa ölkələrə getmiş, İranın yeni hakimiyyəti isə onun geri qaytarılmasını tələb etmişdi. ABŞ bu tələbi qəbul etməmişdi. Ekspert hesab edir ki, Moskva Bəşər Əsədlə bağlı oxşar addım atmaqda maraqlıdır.
Çünki məsələ yalnız Əsədin hüquqi taleyi ilə məhdudlaşmır. Burada Rusiyanın dövlət reputasiyası və beynəlxalq tərəfdaşlarına verdiyi siyasi təminat məsələsi də ortaya çıxır. Moskva uzun illər dəstəklədiyi bir lideri yeni hakimiyyətin tələbi ilə təhvil verərsə, bu, Rusiyanın digər müttəfiqləri üçün də müəyyən siyasi siqnal yarada bilər. Rusiya ilə əməkdaşlıq edən ölkələr və liderlər gələcəkdə Moskvanın böhran vəziyyətində onları nə dərəcədə müdafiə edəcəyini nəzərdən keçirə bilərlər.
Bu baxımdan Rusiya üçün Əsədi təhvil vermək yalnız Suriya ilə münasibətlər çərçivəsində veriləcək qərar olmayacaq. Bu, Moskvanın müttəfiqlərinə münasibətdə etibarlılığı və siyasi öhdəliklərinə sadiqliyi ilə bağlı məsələ kimi də qiymətləndirilə bilər. Məhz buna görə ekspert Rusiyanın belə bir tələbi qəbul edəcəyini real hesab etmir.
Digər tərəfdən, Dəməşqin bu məsələni gündəmə gətirməsi də təsadüfi deyil. Yeni Suriya hakimiyyəti ölkə daxilində uzun illər davam edən münaqişənin nəticələri ilə üzləşir və keçmiş hakimiyyətin məsuliyyət məsələsi cəmiyyət üçün həssas mövzulardan biridir. Əsədin ölkəyə qaytarılması tələbi həm daxili ictimaiyyətə mesaj vermək, həm də Rusiyadan siyasi güzəştlər əldə etmək üçün danışıqlar vasitəsinə çevrilə bilər.
Belə vəziyyətdə Moskva ilə Dəməşq arasında müəyyən kompromislərin əldə olunması mümkündür. Rusiya yeni Suriya hakimiyyətinin siyasi legitimliyini qəbul etmək, iqtisadi və diplomatik əlaqələri inkişaf etdirmək, müəyyən sahələrdə əməkdaşlıq etmək və Suriyadakı maraqlarını qorumaq istəyəcək. Dəməşq isə Rusiyanın əvvəlki hakimiyyətlə əlaqələrindən irəli gələn məsələlərin müəyyən hissəsində güzəştlər tələb edə bilər.
Lakin Əsədin təhvil verilməsi məsələsi bu danışıqların ən çətin mövzularından biri olaraq qalacaq. Rusiya üçün burada iki maraq toqquşur: yeni hakimiyyətlə münasibətləri normallaşdırmaq və uzun illər dəstəklədiyi keçmiş müttəfiqinə verilmiş siyasi təminatı qorumaq.
Sədrəddin Soltan hesab edir ki, rəsmi Dəməşqin Moskvanı Əsədi təhvil verməyə razı salması asan olmayacaq. Onun fikrincə, bu məsələni gündəmə gətirmək daha çox taktiki xarakter daşıya və Suriyada yeni hüquqi-siyasi sistemin formalaşdığını göstərmək məqsədi güdə bilər.
Ümumilikdə, Moskva-Dəməşq münasibətlərinin gələcəyində əsas sual Rusiyanın Suriyada əvvəlki səviyyədə təsir imkanlarını qoruyub-qoruya bilməyəcəyidir. Rusiya hərbi bazalarını və strateji imkanlarını qorumaq istəyirsə, yeni hakimiyyətlə müəyyən kompromislərə getməli olacaq. Dəməşq isə Moskvanın əvvəlki hakimiyyətə verdiyi dəstəyi nəzərə alaraq, münasibətləri tamamilə kəsməkdənsə, Rusiyanı yeni siyasi reallığın içərisinə çəkməyə çalışa bilər.
Bu prosesdə Əsəd məsələsi daha geniş danışıqların bir hissəsinə çevrilə bilər. Ancaq Rusiyanın onu təhvil verməsi ehtimalı həm siyasi, həm də reputasiya baxımından Moskva üçün ciddi itki yarada biləcəyindən, hazırkı mərhələdə belə bir addımın baş verməsi kifayət qədər mürəkkəb görünür.
Dəniz NƏSİRLİ
