1993-cü ildən 2023-cü ilədək 30 il müddətində müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik sistemində əlaqələr, təminat və enerji baxımından "ən zəif bənd" kimi nəzərdən keçirilən Naxçıvan MR bu gün dövlətçiliyimizin ən güclü elementinə çevrilib. Dövlətçilikdə ən zəif yerin ən güclü cəhətə çevrilməsini bir regional möcüzə kimi qəbul etsək, Naxçıvan bunun klassik nümunəsi sayılmalıdır.
Ermənistanın blokadasında idi, iqtisadiyyat çökmüşdü, məşğuliyyət və enerji mənbələri yox idi, insanlar ümidsizliyə düşmüşdü. Bir çoxlarının nəzərində bu gün-sabah məhvə məhkum edilmiş kimi görünən Naxçıvan yerli insanların fədakarlığı və Heydər Əliyevin ağıllı siyasəti ilə qorundu, dalandan çıxdı. İndi böyük dünya güclərinin sıraya düzdükləri nəqliyyat-tranzit- iqtisadi-ticarət layihələrinin ünvanları sırasında ilk yerlərdən birini tutub. Geosiyasi, geoiqtisadi, regional və kontinental baxımdan Naxçıvanın bu günkü cəlbediciliyi alternativ tanımır. Hər şey çox sadə bir sxemlə dəyişdi. Naxçıvanın nə yerləşməsi, nə sərhədləri, nə ərazisi, nə də iqlimi dəyişib. Sadəcə bir vaxtlar tək-tək siyasət adamlarının Naxçıvanın timsalında gördükləri fərqli coğrafi, siyasi və iqtisadi fərqliliklər ağıllı DÖVLƏT SİYASƏTİ nəticəsində geosiyasi avantajlara çevrildi. Bu gün tək regionumuzun dövlətləri yox, şimali Afrikanın dövlətləri, Avropa, Finlandiya və Britaniya cəmiyyətləri Naxçıvanın üzərindən keçən bağlantı - nəqliyyat layihələrindən bəhrələnmək imkanlarını nəzərdən keçirirlər. Fantaziya kimi görünməsin. Görünsə də, eyib etməz. Uzaq nöqtələr bir yana qalsın, 30 yox, 10 il əvvəl kimin ağlına gələrdi ki, Çindən Avropaya, Hindistandan Finlandiyaya və Gürcüstanın üzərindən Avropaya ən səmərəli bağlantı imkanı axtaranlar Naxçıvanın üzərində dayanacaqlar. Habelə barışmaz düşmənçilik içində olduğumuz Ermənistan özünün ən yaxın müttəfiqi saydığı İrana dəmiryolu ilə məhz Naxçıvan üzərindən çıxış əldə edəcək və Mehrinin dağları üzərindən İrandan İrəvana dəmiryolu çəkmək kimi fantaziyaların dalınca sürünməyəcək... Bunlar olmaya da bilərdi. Naxçıvan unudulsaydı, Naxçıvana Heydər Əliyevdən başlayaraq İlham Əliyevin prezidentliyinə qədər fasiləsiz davam etdirilən himayədar siyasət olmasaydı... Naxçıvanın təbii coğrafi xüsusiyyətlərini geosiyasi üstünlüyə çevirmək perspektivini görən ağıllı dövlət siyasəti aparılmasaydı, nəhayət, tarixən Şərqin Qapısı adını qazanmış bir diyarı Şimalla Cənubun, Şərqlə Qərbin aralıq qapısına çevirə bilən ağıllı dövlət başçısı olmasaydı...
Prezident İlham Əliyev yenidən Naxçıvandadır. Sıra ilə diyara növbəti səfər olsa da, məzmun və geosiyasi nəticələr baxımından dönüş yaradan, yeni mərhələ açan hadisədir.
Naxçıvanda blokadadan qlobal dəhlizlər mərkəzinə çevrilməyə doğru proses başlayıb. Ermənistanın işğal siyasəti, eləcə də muxtar respublikanın yerləşdiyi coğrafi mövqenin yaratdığı çətinliklərlə üz-üzə qalan bu qədim Azərbaycan torpağı indi yeni regional reallıqların mərkəzinə çevrilir. Qarşıdakı illərdə əsas ticarət yollarının, nəqliyyat-logistika xətlərinin, enerji arteriyalarının və yeni iqtisadi əlaqələrin mühüm hissəsinin məhz Naxçıvandan keçməsi üçün tarixi və siyasi imkanlar formalaşır.
Hadisələrin belə inkişafı təsadüfi xarakter daşımır. Naxçıvanın vəziyyətində bu dəyişikliklərin arxasında illər boyu həyata keçirilmiş ardıcıl dövlət siyasəti, Azərbaycanın güclənən iqtisadi və siyasi imkanları, Prezident İlham Əliyevin müəyyən etdiyi uzunmüddətli strategiya və 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılmış tarixi Zəfər dayanır. Naxçıvan daim Azərbaycan dövlətinin xüsusi diqqətində olub. Hələ Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə muxtar respublikanın inkişafı, sosial-iqtisadi problemlərinin həlli və strateji əhəmiyyətinin qorunması istiqamətində mühüm addımlar atılırdı. Sonradan bu siyasət ənənəyə çevrilərək İlham Əliyev tərəfindən ardıcıl davam etdirildi. Naxçıvanda infrastruktur, sosial və iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi bunun əyani göstəricisidir. Naxçıvanın siması əsaslı şəkildə dəyişir. Son illərdə Naxçıvanda yüksək etimadı doğrultmamış bəzi kadr təyinatları yüksəliş prosesinin vüsətini yavaşlatsa da, prosesin doğma ahəngi sürətlə bərpa olunmaqdadır. Müasir yollar, enerji infrastrukturu, sosial obyektlər, istehsal müəssisələri və logistika imkanları muxtar respublikanın gələcək iqtisadi modelinin əsasını formalaşdırır. Lakin qarşıdakı mərhələnin miqyası bundan daha böyükdür. Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana səfəri də məhz bu baxımdan yalnız bir regionun sosial-iqtisadi inkişafı ilə bağlı hadisə kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu səfərin siyasi və geoiqtisadi əhəmiyyəti Naxçıvanın hüdudlarını böyük ölçüdə aşır. Muxtar respublika Azərbaycanın yeni nəqliyyat-kommunikasiya xəritəsində mərkəzi yerlərdən birini tutmağa başlayır. Cənubi Qafqazın dəyişən geosiyasi mənzərəsində və Şərqlə Qərb arasında əlaqələrin yeni marşrutlarla genişləndirilməsində yenə Naxçıvan mühüm rol oynamağa başlayır. Bunun ümdə səbəbi Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı tarixi zəfərin regionda yeni reallıqlar yaratması oldu. İndi bu reallıqların iqtisadi və nəqliyyat layihələri ilə möhkəmləndirilməsi mərhələsi başlayıb. Başqa sözlə, döyüş meydanında qazanılmış qələbə diplomatik masada yeni imkanlar yaradıbsa, bu imkanların iqtisadi nəticəyə çevrilməsi avtomobil və dəmir yolları, logistika mərkəzləri, enerji xətləri və ticarət marşrutları vasitəsilə həyata keçirilir. Bu mənada “Prezident İlham Əliyev həm müharibəni, həm sülhü qazandı” tezisinin mahiyyəti burada bir daha aydın görünür. Tarixi qələbə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təmin etdiyi halda, diplomatik nailiyyətlər regionun gələcək inkişaf gündəliyinin müəyyənləşdirilməsində Azərbaycanın söz sahibi kimi mövqeyini gücləndirdi. İndi isə həmin nəticələr iqtisadi inteqrasiyaya və regional əməkdaşlığa çevrilir.
Yaşanan prosesin ən mühüm istiqamətlərindən biri TRIPP-dir. Nəqliyyat kommunikasiyalarının bərpası və yeni marşrutların yaradılması Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında fasiləsiz bağlantının təmin edilməsinə imkan verəcək. Bu isə təkcə Naxçıvanın nəqliyyat probleminin həlli demək deyil. Söhbət həm də Azərbaycanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizləri ilə daha sıx inteqrasiyasından, ölkəmizin tranzit imkanlarının genişlənməsindən gedir. Naxçıvan coğrafi dalandan geoiqtisadi keçid nöqtəsinə çevrilir. Tarixə nəzər saldıqda bunun Naxçıvan üçün tamamilə təbii bir inkişaf prosesi olduğunu da görmək mümkündür. Naxçıvan daim Şərqlə Qərbi, Anadolu ilə Azərbaycanı, Yaxın Şərqlə Qafqazı birləşdirən ticarət yollarının üzərində yerləşib. İndi həmin tarixi funksiyanın müasir infrastruktur əsasında bərpası üçün şərait yaranır. Naxçıvanı tezliklə regionun mühüm ticarət və logistika mərkəzinə, bir növ “Qafqazın Dubayı”na çevirmək ideyası da məhz bu potensiala əsaslanır. İran, Türkiyə və Ermənistanla sərhəddə yerləşməsi, Azərbaycan ərazisinin qərb hissəsində strateji mövqeyi və daha geniş Avrasiya marşrutlarına çıxış imkanları Naxçıvanın əhəmiyyətini artırır. Əgər indiyədək Şərq-Qərb istiqamətində yük axınlarının əhəmiyyətli hissəsi Gürcüstan üzərindən hərəkət edirdisə, yeni kommunikasiyaların formalaşması yük axınlarının bir hissəsinin Naxçıvan istiqamətinə yönəlməsinə imkan verəcək. Beləliklə, Naxçıvan yalnız Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi kimi deyil, daha geniş Avrasiya ticarət sisteminin mühüm halqası kimi çıxış edəcək. Burada söhbət yalnız tranzitdən də getmir. Nəqliyyat xətlərinin ətrafında logistika mərkəzləri, istehsal klasterləri, sənaye zonaları və xidmət sektorları formalaşa bilər. Yəni dəhliz özü iqtisadiyyatın son nöqtəsi deyil, yeni və şaxəli iqtisadiyyatın başlanğıcıdır. Gələcəkdə TRIPP-in davamı olaraq Naxçıvanda yeni istehsal klasterlərinin yaradılması, Türkiyə ilə iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında yük və ticarət axınlarının artırılması üçün əlavə imkanlar yaranacaq. Bu baxımdan Naxçıvanın İran, Türkiyə və Ermənistanın timsalında 200 milyonluq bazara çıxış imkanları onun investisiya cəlbediciliyini də əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq. Enerji sahəsində də Naxçıvan üçün yeni mərhələ başlayır. Muxtar respublikanın enerji idxalçısından öz enerji tələbatını daha böyük ölçüdə yerli və bərpaolunan mənbələr hesabına təmin edən, gələcəkdə isə enerji ixracı potensialına malik məkana çevrilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Elektrik enerjisi və qaz təchizatının diversifikasiyası, bərpaolunan enerjinin payının artırılması, enerji sistemlərinin modernləşdirilməsi Naxçıvanın enerji təhlükəsizliyini möhkəmləndirir. Daha geniş perspektivdə isə Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanın enerji resurslarının Türkiyə üzərindən Avropaya çatdırılması istiqamətində yeni imkanların yaranması Naxçıvanın rolunu daha da artıracaq. Beləliklə, muxtar respublika yalnız nəqliyyat deyil, həm də regional enerji xəritəsinin mühüm elementlərindən birinə çevrilir. Bütün bunların əsasında bir reallıq dayanır: Azərbaycanın indiki regional siyasəti yalnız mövcud imkanlardan istifadəni deyil, yeni imkanların açılmasına yönəlib. Naxçıvanın yeni dirçəliş dövrü də məhz bu strategiyanın tərkib hissəsidir. Bir vaxtlar blokada ilə xatırlanan Naxçıvan indi dəhlizlərlə, logistika ilə, enerji layihələri ilə, yeni investisiyalarla və regional inteqrasiya ilə gündəmə gəlir. Prezident Əliyevin Naxçıvanda açılışını etdiyi günəş stansiyaları təkcə 25 milyon kub qazın sərfiyyatına qənaət etmək demək deyil, həm də 40 mindən çox ev təsərrüfatının "yaşıl enerjiyə" real çıxışı və qaz ixracı imkanlarının şaxələndirmə üsulu ilə xeyli artırılması deməkdir. Ermənistanla sülh gündəliyi, kommunikasiyaların açılması, Türkiyə və İranla əlaqələrin genişləndirilməsi, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutlarının bir-birinə bağlanması vahid strateji mənzərənin ayrı-ayrı hissələridir. Azərbaycan müharibədən sonra yalnız əldə etdiyi əraziləri bərpa edən ölkə deyil. Azərbaycan yeni regional iqtisadi və nəqliyyat düzəninin qurulmasında fəal iştirak edən dövlətdir. Bu yeni düzəndə Naxçıvanın xüsusi yeri var. Tarixən karvan yollarının kəsişdiyi Naxçıvan yaşadığımız əsrdə dəmir yollarının, magistralların, enerji xətlərinin və logistika şəbəkələrinin kəsişdiyi məkana çevrilir. Azərbaycanın qarşısında duran məqsəd yalnız Naxçıvanı ölkənin əsas hissəsi ilə birləşdirmək deyil. Məqsəd Naxçıvanı Azərbaycanı Türkiyə, İran, Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Avropa ilə birləşdirən böyük geoiqtisadi xəritənin mühüm mərkəzlərindən birinə çevirməkdir. Prezidentin Naxçıvanda açdığı yeni enerji və infrastruktur obyektləri bu məqsədin həyata keçirilməsində mühüm mərhələdir.
Aydın QULİYEV
