Uşaq və yeniyetmələrin sosial şəbəkələrin zərərlərindən və təhlükələrindən qorunması üçün dövlət səviyyəsində mühüm addımlar atılır. Bu addımlar zərurətdən atılır və onları vacib edən amillər çoxdur. Çünki müasir dövrdə uşaqların üzləşdikləri risklər sürətlə dəyişir. Rəqəmsal texnologiyaların həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi, sosial şəbəkələrin təsirinin artması, kiberbullinq, onlayn təhlükələr və psixoloji sağlamlıqla bağlı məsələlər həm valideynləri, həm də mütəxəssisləri narahat edən əsas mövzulardandır.
Azərbaycanda yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən sosial şəbəkə platformalarının fəaliyyəti ilə bağlı tələblərin pozulmasına görə yeni cərimələr müəyyənləşib.
Bu, Prezident İlham Əliyevin təsdiqlədiyi qanunda öz əksini tapıb. Sənədin mətni Azərbaycan Prezidentinin rəsmi internet saytında dərc edilib.
“İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 13-4.13-cü maddəsində qeyd edilən məlumatların müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqana (quruma) təqdim edilməməsinə və ya təqdim edilməsi müddətinin pozulmasına, yaxud natamam və ya təhrif edilmiş məlumatın təqdim edilməsinə görə vəzifəli şəxslər 6000 manatdan 7000 manatadək məbləğdə, hüquqi şəxslər 15 min manatdan 20 min manat manatdək məbləğdə cərimə ediləcək.
Müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqanın (qurumun) göndərdiyi sorğuların yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən sosial şəbəkə platformasının provayderi tərəfindən 5 iş günü ərzində cavablandırılmamasına, yaxud natamam və ya təhrif edilmiş məlumatların təqdim edilməsinə görə vəzifəli şəxslər 7000 manatdan 8000 manatadək məbləğdə, hüquqi şəxslər 25 min manatdan 30 min manatdək məbləğdə cərimə ediləcək.
Yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən sosial şəbəkə platformalarından təhlükəsiz istifadə ilə bağlı tələblərin pozulmasına, yəni:
fərdi rəqəmsal hesabın yaradılması zamanı “İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında” Qanunun 13-4.2-ci və 13-4.4-cü maddələrində müəyyən edilmiş texniki üsulların tətbiq edilməməsinə və ya həmin Qanunun 13-4.2 - 13-4.5-ci maddələrinin tələbləri pozulmaqla tətbiq edilməsinə;
16-18 yaş arası istifadəçilərin fərdi rəqəmsal hesablarına münasibətdə “İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında” Qanunun 13-4.11-ci maddəsində göstərilən texniki və təhlükəsizlik tədbirlərinin təmin edilməməsinə;
16-18 yaş arası istifadəçilərin həyatına, sağlamlığına, cinsi toxunulmazlığına, şərəfinə, ləyaqətinə və qanunla qorunan digər hüquq və azadlıqlarına təhlükə yaradan zərərli məzmunların yayılmasının qarşısının alınması üçün platformada fasiləsiz rejimdə fəaliyyət göstərən və operativ müdaxiləni təmin edən rəqəmsal həllərin tətbiq olunmamasına, yaxud zərərli məzmunun aşkar edildiyi andan etibarən 24 saat ərzində yayılmasının qarşısının alınmamasına;
toplanılmış fərdi məlumatların sosial şəbəkə platformaları provayderlərinin informasiya sistemində saxlanılmasına, həmin məlumatların üçüncü şəxslərə ötürülməsinə və ya fərdi məlumatlardan yaşın yoxlanılması məqsədi istisna olmaqla, kommersiya, hədəfli reklam (konkret istifadəçiyə yönələn) və ya digər məqsədlər üçün istifadə edilməsinə;
fərdi rəqəmsal hesabı olan şəxsin yetkinlik yaşına çatanadək yerləşdirdiyi məlumatların, paylaşdığı məzmunun və fərdi məlumatlarının özünün, yetkinlik yaşına çatmadığı halda qanuni nümayəndəsinin və ya müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqanın (qurumun) müraciəti əsasında silinməsinin təmin edilməməsinə görə
vəzifəli şəxslər 8000 manatdan 9000 manatadək məbləğdə, hüquqi şəxslər 35 min manatdan 40 min manatadək məbləğdə cərimə ediləcək.
Yuxarıdakı nəzərdə tutulmuş bütün xətaların inzibati tənbeh almış şəxs tərəfindən inzibati tənbeh vermə haqqında qərar qüvvəyə mindiyi gündən bir il ərzində təkrar törədilməsinə görə vəzifəli şəxslər 9000 manatdan 10 min manatadək məbləğdə, hüquqi şəxslər 45 min manatdan 50 min manatadək məbləğdə cərimə ediləcək.
Yeniyetmələrin, uşaqların sosial şəbəkələrə çıxışının məhdudlaşdırılması ailə və demoqrafiya məsələlərinə öz təsirini necə göstərəcək?
Ekspertlərin sözlərinə görə, yeniyetmələrin və uşaqların sosial şəbəkələrə çıxışının məhdudlaşdırılması ailədaxili ünsiyyəti gücləndirə, valideyn nəzarətini artıra və uşaqların psixi sağlamlığını qorumaqla gələcəkdə daha sağlam ailə modellərinin yaranmasına şərait yaradacaq. Bu, real sosial bacarıqların inkişafına və demoqrafik baxımdan ailə dəyərlərinin möhkəmlənməsinə müsbət təsir göstərən amillərdən biridir. Ailə münasibətlərinə təsirinə gəlincə, ekran vaxtının azalması ailə üzvləri arasında canlı ünsiyyəti və qarşılıqlı anlaşmanı artırır. Valideynlər övladlarının rəqəmsal təhlükəsizliyinə və tərbiyəsinə daha aktiv nəzarət edirlər. Virtual aludəçilikdən yaranan gərginlik və əsəbilik hallarının qarşısı alınır.
Yeniyetmələrdə depressiya, təşviş və kiberbullinq riskləri azalır. Gənclər virtual xülyalar əvəzinə real həyatda ünsiyyət qurmağı və gələcəkdə ailə qurmaq üçün zəruri olan sosial bacarıqları öyrənirlər. Fiziotnoloji inkişaf və yuxu rejimi normallaşır ki, bu da uzunmüddətli perspektivdə cəmiyyətin ümumi sağlamlıq göstəricilərinə müsbət təsir edir.
Sosioloqlar hesab edir ki, ailə və demoqrafiya məsələlərində sosial şəbəkələrdən müdafiə (rəqəmsal təhlükəsizlik və tənzimləmə) ənənəvi dəyərlərin qorunmasında, gənc nəslin zərərli məzmunlardan mühafizəsində və sağlam ailə mühitinin dəstəklənməsində həlledici rol oynayır. Bu mexanizmlər dezinformasiya, kiberbullinq və mənfi davranış modellərinin qarşısını alaraq demoqrafik sabitliyə töhfə verir.
Zərərli məzmunun məhdudlaşdırılması da burada diqqəti çəkir.
Ailə institutunu ləkələyən, aqressiya və ya qeyri-sağlam həyat tərzini təbliğ edən destruktiv kontentə qarşı filtrlərin tətbiqi. Yeniyetmələrin və gənclərin sosial şəbəkələrdə asılılıqdan, kiberhücumlardan və onlayn zorakılıqdan müdafiəsi. Valideynlərin və uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsiz davranış qaydaları barədə məlumatlandırılması.
Sosial şəbəkələrdə ailə planlaması və sağlam münasibətlərlə bağlı müsbət nümunələrin və maarifləndirici kampaniyaların təbliği. Cəmiyyətdə ailə qurmağa motivasiya yaradan sosial dəstək mesajlarının və dövlət siyasətinin düzgün işıqlandırılması.
Bu fikirlər mütəxəssislərə aiddir.
Millət vəkili Pərvanə Vəliyeva baki-xeber.com-a bildirdi ki, biz real həyatda uşaqlarımızın pis vərdişləri olan, yaşına uyğun olmayan insanlarla ünsiyyət qurmasına icazə vermədiyimiz halda, onlar virtual dünyada bu tip insanlarla sosial şəbəkələr vasitəsilə, bəzən bloglarda, qısa videolarda, bəzən mobil tətbiq oyunlarında təmasda olurlar, onları izləyirlər.
“Böyümə və öyrənmə dövründə olan uşaq ətraf aləmi tanımır və o, nəyi görürsə onu təqlid edir, ondan öyrənir, böyüklərdən özünə rol model axtarır. Təəssüf ki, bu gün rəqəmsal mühit uşaqlarımız üzərində böyük təsirə malikdir. Uşaqlar təkcə izləyici ola bilmir, bu, onların davranışlarına, tərbiyəsinə, mənəvi dəyərlərinə təsir edir, hətta onu formalaşdırır. Təsir altına düşdüyü üçün də, bu, onda asılılıq və aqressivlik yaradır.
Sosial şəbəkələrdə hesab açmağın məhz, 16 yaşadək qadağan edilməsi, bu yaşadək uşaqların ətraf mühiti tam dərk etmədiyi üçün, asanlıqla manipulyasiyaların təsiri altına düşə bilməsi ilə bağlıdır.
Sosial şəbəkə provayderləri uşaqlara yaş məhdudiyyəti ilə bağlı dəfələrlə xəbərdarlıq edilsə də, qanunvericiliklə bunun tənzimlənməsi və məsuliyyətlərin müəyyən olunması onları hesabatlı saxlayacaqdır.
Bəzi sosial şəbəkə platformalarını hesab açmadan da izləmək olur, və ya uşaq bunu valideynin hesablarından davam etdirə bilər. Təbii ki, bu zaman o yalnız izləyici olacaq, özü ilə bağlı məzmun paylaşa bilməyəcək.
Digər tərəfdən, uşaqlara zərər verən rəqəmsal mühit təkcə sosial şəbəkələrdən də ibarət deyil. Uşaqlara uyğun olmayan elə mobil tətbiq oyunları var ki, yaş məhdudiyyəti burada formal xarakter daşıyır. Bu tip oyunların da qadağan edilməsi məqsədəuyğun olardı.
Bu prosesdə valideyn nəzarəti mütləqdir. Qanunda da qeyd olunduğu kimi, 16-18 yaş arası uşaqların hesab açması, məzmun paylaşması yalnız onun qanuni nümayəndəsinin iştirakı və razılığı ilə mümkün olacaqdır. Dövlət burada valideynin rolunu qeyd edir.
Konstitusiyamızda da qeyd olunur ki, uşaq hüquqlarının qorunmasına Dövlət nəzarət edir. Ona görə də, uşaqların rəqəmsal mühitdə hüquqlarının qorunması dövlətin başlıca vəzifələrindən birinə çevrilib.
Qanunun 12 aydan sonra qüvvəyə minməsinin nəzərdə tutulması da sistemli hazırlıq mərhələsini göstərir. Həmin dövrdə yaş yoxlanılması tətbiq ediləcək sosial şəbəkə platformalarının siyahısı müəyyənləşdirilməli, texniki həllər seçilməli, şəxsi məlumatların qorunması ilə yaşın yoxlanılması arasında hüquqi balans təmin edilməli, dövlət qurumları və platformalar arasında əməkdaşlıq mexanizmləri yaradılmalı, valideynlər və uşaqlar üçün geniş maarifləndirmə kampaniyaları aparılmalı, müəllimlər və digər mütəxəssislər üçün təlimlər təşkil edilməlidir.
Burada əsas məqsəd sosial şəbəkələri qadağan etmək deyil, rəqəmsal mühitdə uşağın maraqlarını kommersiya alqoritmlərindən, zərərli məzmundan, manipulyasiyadan və təhlükəli təsirlərdən üstün tutmaqdır.
Eyni zamanda, düşünürəm ki, rəqəmsallaşma günün tələbi olduğu üçün bundan istifadə qaçılmazdır. Ona görə də, uşaqları zərərli məzmunlardan qorumaqla yanaşı, onlara biliklərini artıra biləcəkləri faydalı alternativlər də verməliyik”-deyə P.Vəliyeva qeyd etdi.
İradə SARIYEVA Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
