Ramil Ağayev: "Albaniya xristianlığı ermənilərdən 270 il qabaq qəbul edib"
Qafqaz Albaniyası Azərbaycanın qədim dövlətçilik tarixində əhəmiyyətli rol oynayıb. Qafqaz Albaniyası 313-cü ildə xristianlığı dövlət səviyyəsi səviyyəsində qəbul edərək Cənubi Qafqazda bu dini rəsmi elan edən ilk dövlət oldu. Əhali bu dini qəbul etməyə təşviq edilirdi. Alban kilsəsinin mənşəyi bu tarixdən də xeyli əvvələ gedir. Yerusəlimdə alban katolikosu təyin edilən Faddeyin şagirdi Yelisey Albaniyanın Kiş kəndində Cənubi Qafqazın ilk kilsəsinin əsasını qoydu. Alban kilsəsi bölgənin ən qədim kilsəsi hesab edilir.
Kilsə birbaşa Yerusəlimə bağlı idi. İlk katolikoslar Yerusəlim tərəfindən təyin edildi, sonrakı dövrlərdə isə alban kahinləri tərəfindən müstəqil şəkildə seçilirdi.
Tarixi gerçəklik ortada olduğu halda ermənilər (haylar) uzun əsrlərdir ki, Alban kilsəsinə, Qafqaz Albaniyası irsinə əsassız iddialar irəli sürürlər və özlərini Qafqazda xristian dinini qəbul edən ilk toplum kimi qələmə verməkdən çəkinmirlər. Təbii ki, Qafqaz Albaniyası dövründə bu bölgədə haylar yox idi və onlar bura XIX əsrdə Çar Rusiyası və iri dövlətlər tərəfindən köçürülərək məskunlaşdırılıblar. Alban kilsəsinin öz tarixi və Albaniya dövlətinin öz varisləri var, təbii ki, onlar ermənilər deyil, Azərbaycan xalqıdır.
AMEA-nın Tarix və Etnologiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix elmləri doktoru Ramil Ağayev baki-xeber.com-a bildirdi ki, Albanların tayfalarının yaratdığı Qafqaz Albaniyası tarixi Azərbaycan torpaqlarında mövcud olmuş qədim dövlətlərimizdən biridir. "O, e.ə. IV əsrin sonlarından eramızın 705-ci ilinə qədər öz varlığını qoruyub saxlaya bilmişdir.
Eramızın əvvəllərindən 510-cu ilədək isə Albaniyada Arşakilər sülaləsi hakimiyyətdə olmuşdur. Onların birinci nümayəndəsi I Cəsur Vaçaqan, sonuncu nümayəndəsi isə III Mömin Vaçaqan olmuşdur. Araşakilər dövründə Albaniyada əvvəlki dini inamlarla, yanaşı tədricən yeni din – Xristianlıq da yayılmağa başladı. Burada xüsusi olaraq dayanmaq lazımdır. Çünki ermənilər məhz xristian irsinə sahib çıxmaq istəyirlər.
Albaniya tarixinin II kitabının VI fəslində deyilir: "Albaniya xristianlığı ermənilərdən 270 il qabaq qəbul edib. Albaniyada xaçpərəstliyi I əsrdə havari (apostol) Faddey və Yelisey yayıb. Qafqazda ilk kilsənin əsası da Yelisey tərəfindən qoyulub. Bu Şəkinin Kiş kilsəsidir. Ona görə də Alban kilsəsi apostol kilsəsi, yəni əsası İsa Məsihin şagirdləri və onun təlimini yayan ilk elçiləri tərəfindən yaradılan kilsədir. Halbuki, ermənilərə xaçpərəstliyi IV əsrdə Qriqorinin dövründə qəbul ediblər. Ona görə də erməni dini Qriqoriyan dinidir və havariliyə (apostola) heç bir bağlılığı yoxdur. IV əsrin əvvəllərində (təxminən 313-cü ildə) isə xristianlıq Albaniya hökmdarı Urnayr tərəfindən rəsmi olaraq dövlət dini elan edilmişdir.
Mənbələr qeyd edir ki, ermənilər xaçpərəst olandan, yəni IV əsrin əvvəllərindən yüz səksən il sonra, erməni katolikosu Babıgenin (490-516) vaxtında, yəni 506-cı ildə Dvində 451-ci il Xalkedon (Kadiköy) qurultayı məsələsinə dair yerli qurultay çağırılmışdı. Bu hadisədən bəhs edən Musa Kalankatlı bir daha qeyd edir: "Albaniyanın ( katolikos) taxtı ermənilərdən qabaq təsis olunub." Erməni katalikosu Abrahamın risaləsində də yazılır: "Bizdən öncə katalikosluq rütbəsi Albaniyada təsis olunub".
Albaniyada xristianlığın daha da möhkəmlənməsində III Vaçaqanın dövründə, 488-ci ildə çağırılmış Aquen kilsə məclisi böyük rol oynadı.
IX – XV əsrlərdə Cənubi Qafqazda, xüsusilə, indiki Şimali Azərbaycan ərazisində qüdrətli Azərbaycan dövlətlərinin mövcud olduğu bir şəraitdə keçmiş Alban nəslindən olan bəzi xristian hakimlər özlərinin xristian mülklərini-xırda knyazlıqlarını yaratdılar".
R.Ağayev qeyd etdi ki, bu knyazlıqlar, əsasən Sünik və Qarabağda (Arsaxda) öz varlıqlarını göstərə bildilər. "Bu xırda hakimliklər özlərini qədim alban irsinin davamçıları hesab edirdilər və özlərini aranşahlar adlandırırdılar.
"Albaniya tarixi"ndə qeyd edilir ki, Xilafət parçalananda Qriqor Hammam Arranın kiçik bir hissəsində Alban (Arran) hakimliyini bərpa etdi. O, Sacilərdən və Salarilərdən asılı idi. XII – XIII əsrlərdə isə burada Xaçın knyazlığı yüksəliş tapdı ki, onun da ən məşhur hakimi "alban çarı" adı ilə tanınan Həsən Cəlal idi. Gəncəsər haqqında yazılmış tarixi arayışda qeyd edilir ki, "Həsən Cəlalın atası Vahtanq Mehranilər nəslindən idi".
Xaçın hakimliyi dövründə Ağdərədə (Vəngli) Gəncəsər monastırının əsası qoyulmuşdur. 1216-1240-cı illərdə inşa edilmiş və sonradan Alban katolikosluğunun baş kilsəsinə çevrilmisdir. Belə ki, 1216-cı ildə Həsən Cəlal alban katolikosu Nersesin xahişi ilə "Albaniyanın baş kilsəsi
adlandırdığı Gəncəsər monastır kompleksinin tikintisinə başlamaq haqqında əmr verir. Sonralar Həsən Cəlalın özü də burada dəfn edildi. Demək olar, bütün sonrakı alban
katolikosları, eləcə də Həsən Cəlal nəslinin nümayəndələri burada dəfn edilmişlər".
Alban Apostol Kilsesi IV əsrdən 1836-ci ilə qədər avtokefal, yəni müstəqil idi. Alban katalikosluğunun mərkəzi Cola idi, VI əsrdən –Bərdə, VIII-IX əsrlərdə - Tərtər çayı sahilindəki Bərdəkur, sonra Çarek –Xami (Gədəbəy yaxınlığında), qısa müddət ərzində apostol Faddeyin şagirdi Dadinin şərəfinə tikilmiş Kəlbəcərdəki Xudavəng (Dadivəng) kilsəsi olmuşdur. Və nəhayət, 1240-ci ildən 1836-ci ilə qədər Gəncəsər (Qandzasar) katolikosluq mərkəzi rolunu oynamışdır"-deyə R.Ağayev bildirdi.
İradə SARIYEVA
