Son günlər Alisher Usmanovun adı ətrafında yaranan diplomatik qalmaqal ilk baxışda Rusiyaya qarşı Avropa İttifaqının sanksiya siyasəti ilə bağlı texniki məsələ təsiri bağışlasa da, əslində bir neçə istiqamətin kəsişməsində meydana çıxıb. Burada Fransa-Azərbaycan münasibətləri, Özbəkistanın Usmanovla bağlı maraqları və Aİ daxilində Rusiyaya qarşı sanksiyaların gələcəyi məsələləri ön plana çıxır. Lakin əvvəlcədən mühüm məqamı qeyd etmək lazımdır: mediada yayılan versiyaların heç biri rəsmi şəkildə təsdiqlənməyib və xüsusilə Azərbaycanla bağlı iddialar əsasən diplomatik mənbələrə söykənir.
Alisher Usmanov Özbəkistan əsilli rusiyalı milyarder və biznesmendir. 1953-cü ildə Özbəkistanda anadan olub. Metallurgiya, mədənçilik, telekommunikasiya və texnologiya sahələrində böyük aktivlərə malik olub, USM Holdings-in əsas təsisçilərindən biri kimi tanınıb. O, uzun illər Rusiya biznes elitasının aparıcı simalarından biri olub. 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı müharibədən sonra ABŞ, Aİ və Böyük Britaniya tərəfindən sanksiyalara məruz qalıb. 2026-cı ilin sentyabrında isə onun Aİ-nin sanksiya siyahısından çıxarılması məsələsi yenidən gündəmə gəlib.
Məsələnin mərkəzində Usmanovun Aİ-nin Rusiyaya qarşı fərdi sanksiyalar siyahısından çıxarılması dayanır. Bu sanksiyaların müddətinin uzadılması üçün Aİ-nin bütün üzv dövlətlərinin razılığı tələb olunur. Usmanovun siyahıda saxlanılması ilə bağlı fikir ayrılığı səbəbindən sanksiyaların müddəti əvvəlcə sentyabrın 15-dən sentyabrın 22-dək uzadılıb və Brüsseldə danışıqlar davam edib. Fransa və Slovakiya Usmanovun siyahıdan çıxarılmasını tələb edib. Sentyabrın 21-də isə Reuters Aİ-nin Usmanov və Mixail Fridmanın siyahıdan çıxarılması ilə bağlı razılaşmaya yaxınlaşdığını, bunun əvəzində digər Rusiya sanksiyalarının daha uzun müddətə uzadılmasının müzakirə edildiyini bildirib.
Fransanın mövqeyi xüsusilə diqqət çəkir. Paris Rusiyaya qarşı sanksiyaların saxlanılmasını və Ukraynaya dəstəyi müdafiə edən əsas Avropa paytaxtlarından biri olsa da, məhz Usmanov məsələsində onun mövqeyi Aİ daxilində fikir ayrılığı yaradıb. Fransa bunun səbəbini açıq şəkildə izah etməyib və yalnız milli təhlükəsizlik məsələsinə və beynəlxalq tərəfdaşlarla aparılan məsləhətləşmələrə istinad edib.
Məsələni daha mürəkkəb edən isə Fransanın Azərbaycanda saxlanılan Fransa vətəndaşları ilə bağlı mövqeyidir. Euronews-un sentyabrın 14-ü və 21-də yaydığı məlumatlarda adı açıqlanmayan diplomat və rəsmilərə istinadən Fransanın Usmanovun sanksiya siyahısından çıxarılmasını Azərbaycanda saxlanılan iki Fransa vətəndaşının azad edilməsi məsələsi ilə əlaqələndirdiyi bildirilir. Daha son materialda isə Özbəkistan və Fransa arasında pərdəarxası razılaşmanın olduğu və bu razılaşmaya əsasən Usmanovun sanksiyalardan çıxarılması müqabilində Azərbaycanın iki Fransa vətəndaşını azad etməsinin nəzərdə tutulduğu iddia edilir. Euronews bu məlumatın Fransa tərəfindən təsdiqlənmədiyini də vurğulayır.
Reuters də oxşar diplomatik versiyanı yayıb. Agentliyin məlumatına görə, bəzi avropalı diplomatlar Fransanın Azərbaycanda saxlanılan vətəndaşları ilə bağlı təzyiq altında olduğunu bildiriblər. Bununla yanaşı, Azərbaycan tərəfi bu iddiaları rədd edib. Deməli, hazırda rəsmi şəkildə təsdiqlənmiş "Usmanov müqabilində fransız məhbusların azad edilməsi" razılaşmasından söhbət getmir. Mövcud məlumatlar diplomatik mənbələrə əsaslanan versiyalardır.
Azərbaycanın rəsmi mövqeyi isə bu məsələlərin bir-birindən ayrı olduğunu göstərir. Bakı Fransanın Azərbaycanda saxlanılan vətəndaşları ilə bağlı "əsassız saxlanılma" və "ədalətsiz məhkəmə" iddialarını rədd edir və həmin şəxslərin işlərinin Azərbaycan qanunvericiliyinə uyğun aparıldığını bildirir. Bu baxımdan, Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, konkret cinayət işlərinin Usmanovun Aİ sanksiyalarından çıxarılması ilə əlaqələndirilməsi doğru deyil.
Beləliklə, Usmanovla Azərbaycanda saxlanılan fransız vətəndaşları arasında hər hansı hüquqi və ya birbaşa əlaqənin olduğuna dair açıq məlumat yoxdur. Onları bir-birinə bağlayan əlaqə yalnız beynəlxalq mediada irəli sürülən mümkün diplomatik mexanizmdir. Bu versiyaya əsasən, Fransa öz vətəndaşlarının azad edilməsində, Özbəkistan isə öz vətəndaşı olan Usmanovun Aİ sanksiyaları siyahısından çıxarılmasında maraqlıdır. İki ayrı marağın eyni diplomatik paketdə birləşdirildiyi iddia olunur.
Özbəkistanın Usmanov məsələsində marağı isə daha əvvələ gedib çıxır. Euronews-un məlumatına görə, Daşkənd təxminən iki ildir Usmanovun Aİ sanksiya siyahısından çıxarılması üçün Avropa institutları və ayrı-ayrı üzv dövlətlərlə danışıqlar aparır. Usmanov həm Rusiya, həm də Özbəkistan vətəndaşlığına malikdir və onun vəkilləri də sanksiyaların ləğvi üçün hüquqi mübarizə aparırlar.
Burada Azərbaycanın Özbəkistanla münasibətləri də diqqət çəkir. Bakı ilə Daşkənd arasında strateji tərəfdaşlıq mövcuddur və bu səbəbdən Özbəkistanın Azərbaycanla diplomatik kanallardan istifadə etməsi nəzəri baxımdan mümkündür. Lakin "Fransa və Özbəkistan Azərbaycanla konkret sövdələşməyə gedib və Prezident İlham Əliyev də bunun qarşılığında fransız vətəndaşlarını azad edəcək" fikrini təsdiqləyən açıq rəsmi sübut yoxdur.
Əgər Euronews-un diplomatik mənbələrə əsaslanan versiyası doğrudursa, burada Usmanovla fransız vətəndaşları arasında birbaşa əlaqədən yox, mümkün diplomatik mübadilədən söhbət gedə bilər. Yəni Özbəkistan Usmanovun sanksiyadan çıxarılmasında, Fransa isə Azərbaycandakı vətəndaşlarının azad edilməsində maraqlıdır. Lakin Azərbaycanın belə bir razılaşmaya gedəcəyi və bunun müqabilində hansısa siyasi və ya diplomatik təminat alacağı barədə də təsdiqlənmiş məlumat yoxdur.
Üstəlik, Aİ-dəki son proses göstərir ki, məsələ yalnız Fransa-Azərbaycan xətti ilə izah edilə bilməz. Reuters-in sentyabrın 21-də yaydığı məlumata görə, Usmanov və Mixail Fridmanın siyahıdan çıxarılması əvəzində Rusiyaya qarşı digər fərdi sanksiyaların üç il müddətinə uzadılması ilə bağlı daha geniş kompromis müzakirə olunur. Beləliklə, Brüsseldəki proses həm ayrı-ayrı şəxslərin sanksiya statusu, həm də Aİ-nin ümumi sanksiya mexanizminin daha uzun müddətə sabitləşdirilməsi ilə bağlıdır.
Bu fonda "Makron bununla Əliyevin Moskva ilə münasibətlərini korlamaq istəyir" versiyasına da ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Belə bir niyyətin mövcudluğunu təsdiqləyən açıq fakt yoxdur. Əksinə, Parislə Bakı arasında son dövrdə həm ciddi fikir ayrılıqları, həm də dialoq kanalları mövcud olub. Buna görə Usmanov məsələsinin əsas məqsədinin Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinə zərbə vurmaq olduğunu fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Eyni zamanda, belə bir mexanizm reallaşarsa, onun Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinə dolayı təsir göstərməsi mümkündür. Çünki söhbət Rusiya ilə sıx əlaqələri olan böyük biznesmenin Aİ sanksiyalarından çıxarılmasından gedir və bu prosesdə Azərbaycanın adının hallanması onsuz da soyuq olan Bakı-Moskva münasibətlərinə də diqqəti artırır. Lakin bunun Parisin əsas məqsədi olduğuna dair hazırda konkret sübut yoxdur.
Hazırkı mənzərədə əsas nəticə budur: Usmanov məsələsinin Fransanın Azərbaycanla bağlı maraqları ilə əlaqələndirilməsi barədə ciddi beynəlxalq media məlumatları mövcuddur, lakin "Fransa və Özbəkistan Azərbaycanla konkret sövdələşmə bağlayıb, Azərbaycan da bunun qarşılığında fransız vətəndaşlarını azad edəcək" versiyası rəsmi şəkildə təsdiqlənməyib. Usmanovun Aİ sanksiyalarından çıxarılması isə artıq Aİ daxilində real danışıqların və mümkün kompromisin predmetinə çevrilib. Bu prosesdə Usmanovun özünün maraqları ilə yanaşı, Özbəkistanın diplomatik səyləri, Fransanın Azərbaycandakı vətəndaşları ilə bağlı məsələsi və Aİ daxilində Rusiyaya qarşı sanksiya siyasətinin gələcəyi də bir-birinə toxunur.
Akif NƏSİRLİ
