ABŞ maliyyə naziri Skott Bessentin “maksimum iki il sonra Hörmüz boğazı öz əhəmiyyətini itirəcək” açıqlaması qlobal enerji bazarının gələcəyi ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Hörmüz boğazı hazırda Yaxın Şərqdən dünya bazarlarına neft və mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) daşınmasında ən mühüm strateji marşrutlardan biridir. Buna görə də Bessentin açıqlaması ilk baxışdan neft və qazın dünya enerji sistemində rolunun sürətlə azalacağı barədə proqnoz kimi qəbul edilə bilər. Lakin açıqlamanın məzmununa və regionun enerji infrastrukturuna nəzər saldıqda, burada əsas söhbətin neft və qazdan imtina edilməsindən deyil, Körfəz enerjisinin dünya bazarlarına çatdırılmasında Hörmüzdən asılılığın azaldılmasından getdiyi görünür.
Bessentin fikrini ilk növbədə alternativ enerji mənbələrinin meydana çıxması ilə deyil, alternativ ixrac marşrutlarının yaradılması ilə əlaqələndirmək daha doğru olar. Körfəz ölkələri uzun müddətdir ki, neftin Fars körfəzindən kənara çıxarılması üçün boru kəmərləri və alternativ terminallar üzərində işləyirlər. Səudiyyə Ərəbistanının Şərq-Qərb boru kəməri neftin Qırmızı dəniz sahilinə çıxarılmasına, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Habşan-Füceyrə kəməri isə neftin Hörmüz boğazından yan keçərək Fuceyrə limanına çatdırılmasına imkan verir. Bu infrastrukturun genişləndirilməsi ilə Körfəz ölkələri neft ixracının müəyyən hissəsini boğazdan kənar marşrutlara yönəldə bilərlər.
Burada məqsəd neftə olan dünya tələbatını aradan qaldırmaq deyil. Əsas məqsəd neftin dünya bazarlarına çıxarılmasında geosiyasi baxımdan həssas olan bir dəniz keçidindən asılılığı azaltmaqdır. Bu baş verərsə, Hörmüz boğazının, xüsusilə neft daşımaları baxımından strateji çəkisi müəyyən qədər zəifləyə bilər. Lakin bunun üçün alternativ boru kəmərlərinin kifayət qədər ötürücülük qabiliyyətinə malik olması və onların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi lazımdır.
Hörmüz boğazının indiki əhəmiyyətini nəzərə alsaq, belə bir dəyişiklik kiçik məsələ deyil. ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının məlumatına görə, 2024-cü ildə Hörmüzdən gündə orta hesabla 20,7 milyon barel neft və neft məhsulu keçib. Bu, həmin dövrdə dünya üzrə neft mayeləri istehlakının təxminən beşdə birinə bərabər olub. 2025-ci ilin birinci yarısında isə boğazdan keçən neft və neft məhsullarının həcmi gündəlik 20,9 milyon barel səviyyəsində olub. Bu rəqəmlər göstərir ki, Hörmüzün dünya enerji sistemindəki mövqeyi hələ də çox böyükdür.
Üstəlik, neft və LNG məsələsini eyni şəkildə qiymətləndirmək olmaz. Neftin boru kəmərləri vasitəsilə alternativ istiqamətlərə yönəldilməsi müəyyən həddə mümkündür. LNG-də isə vəziyyət daha mürəkkəbdir. Qətərin əsas LNG ixrac infrastrukturu Fars körfəzinin daxilində yerləşir və onun dünya bazarlarına çıxışının mühüm hissəsi Hörmüzdən asılıdır. ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının məlumatına görə, 2024-cü ildə qlobal LNG ticarətinin təxminən 20 faizi Hörmüz boğazından keçib.
Bu səbəbdən neft ixracının müəyyən hissəsinin alternativ boru kəmərlərinə keçirilməsi Hörmüzün əhəmiyyətini azalda bilsə də, boğazın qaz bazarındakı rolunu eyni sürətlə zəiflətmək daha çətin olacaq. Qətərin LNG ixracının alternativ marşrutlarla təmin edilməsi üçün yeni infrastruktur və əlavə investisiyalar tələb olunur. Deməli, Bessentin açıqlamasını bütün enerji sektoruna aid universal proqnoz kimi qəbul etmək düzgün olmaz.
Bununla yanaşı, dünya enerji sistemində daha uzunmüddətli struktur dəyişiklikləri də gedir. Neftə qlobal tələbatın artım tempinin zəifləməsi, elektrik avtomobillərinin yayılması, Günəş və külək enerjisinin genişlənməsi, enerji saxlama texnologiyalarının inkişafı neft və qazın gələcəkdəki roluna təsir göstərə bilər. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin proqnozlarında neft tələbatının 2030-cu illərə doğru artımının zəifləyəcəyi və daha sonra sabitləşə və ya müəyyən ssenarilərdə azala biləcəyi göstərilir.
Lakin burada da iki illik perspektivlə uzunmüddətli enerji keçidini bir-birindən ayırmaq lazımdır. Bərpa olunan enerjinin sürətlə inkişaf etməsi danılmaz prosesdir, amma bu prosesin cəmi iki il ərzində neft və qazı qlobal enerji balansında əhəmiyyətsiz vəziyyətə gətirməsi barədə əsas beynəlxalq proqnozlar yoxdur. Neft nəqliyyatda, neft-kimya sənayesində və digər sahələrdə hələ uzun müddət əhəmiyyətli enerji və xammal mənbəyi olaraq qala bilər. Təbii qaz da elektrik enerjisi istehsalında və sənayedə mühüm rol oynamaqda davam edir.
Digər tərəfdən, qlobal qaz bazarında da müəyyən diversifikasiya gedir. ABŞ, Qətər və Avstraliya LNG bazarında əsas ixracatçılar sırasında qalır və yeni LNG layihələri dünya üzrə ixrac imkanlarını artırır. Bu, istehlakçı ölkələrin tədarük mənbələrini şaxələndirməsinə imkan verir. Ancaq Qətərin coğrafi vəziyyəti səbəbindən onun LNG ixracının Hörmüzlə bağlılığı tam aradan qalxmır.
Hörmüzün alternativ marşrutlarla əvəzlənməsi həm də geosiyasi baxımdan mühüm nəticələr yarada bilər. Körfəz ölkələri neftin daha böyük hissəsini boğazdan yan keçirməyə nail olsalar, İranın Hörmüz üzərindəki strateji təsir imkanlarından biri zəifləyə bilər. Eyni zamanda, dünya bazarlarında neft təchizatının fiziki təhlükəsizliyi ilə bağlı risklərin bir hissəsi azala bilər. Lakin bu, risklərin tamamilə yox olması demək deyil. Risk sadəcə bir məkandan digərinə keçə bilər. Dəniz marşrutunun yerini boru kəmərləri tutduqda, bu, infrastrukturun təhlükəsizliyi, texniki dayanıqlılığı və siyasi sabitliyi əsas məsələyə çevrilir.
Bu baxımdan Bessentin açıqlamasında ən mühüm məqam “Hörmüzün əhəmiyyətini itirməsi” ifadəsinin necə başa düşülməsidir. Əgər söhbət neft və qazın ümumiyyətlə dünya enerji sistemində əhəmiyyətini itirməsindən getsəydi, bu, olduqca radikal proqnoz olardı və mövcud beynəlxalq enerji proqnozları ilə tam uyğun gəlməzdi. Əgər söhbət Körfəz neftinin dünya bazarlarına çıxışında Hörmüzdən asılılığın azalmasından gedirsə, bu, daha real və konkret izahdır.
Əslində, burada üç proses paralel şəkildə gedir. Bir tərəfdən Körfəz ölkələri alternativ boru kəmərləri və ixrac terminalları hesabına Hörmüzdən asılılığı azaltmağa çalışırlar. Digər tərəfdən qlobal neft tələbatının artım tempinin zəifləməsi gözlənilir. Üçüncü tərəfdən isə bərpa olunan enerji mənbələri və elektrikləşmə dünya enerji balansını tədricən dəyişdirir. Bu proseslərin hamısı uzunmüddətli perspektivdə Hörmüzün strateji çəkisinə təsir göstərə bilər.
Lakin Bessentin ikiillik proqnozunu əsasən birinci proseslə əlaqələndirmək daha məqsədəuyğundur. Yəni burada söhbət neft və qazın iki il ərzində dünya enerji sistemindən çıxmasından və ya bərpa olunan enerjinin bu müddətdə tam dominant mövqeyə keçməsindən getmir. Əsas məsələ Körfəz enerjisinin dünya bazarlarına çatdırılmasında alternativ marşrutların yaradılması və bununla Hörmüz boğazından asılılığın azaldılmasıdır.
Əgər bu strategiya genişmiqyaslı şəkildə həyata keçirilərsə, Hörmüzün, xüsusilə neft daşımalarındakı çəkisi əvvəlki səviyyədə qalmaya bilər. Lakin boğazın tamamilə əhəmiyyətsizləşməsi üçün alternativ neft marşrutlarının genişləndirilməsi ilə yanaşı, LNG üçün də yeni çıxış imkanlarının yaradılması və qlobal enerji tələbatının strukturunda ciddi dəyişikliklərin baş verməsi lazımdır. Buna görə də Bessentin açıqlamasını yaxın iki ildə neft və qaz erasının sona çatacağı barədə proqnozdan daha çox, Körfəz enerjisinin dünya bazarlarına çıxış coğrafiyasının dəyişdirilməsi istiqamətində verilmiş strateji mesaj kimi qiymətləndirmək olar.
Akif NƏSİRLİ
