Qafqaz Albaniyası (e.ə. IV əsr – b.ə. VIII əsr) Cənubi Qafqazın qədim və zəngin dövlətçilik ənənələrinə malik mühüm siyasi-inzibati və mədəni mərkəzlərindən biri olmuşdur. Albaniya cəmiyyətində mülkiyyət münasibətlərinin, ticarətin, inzibati idarəetmənin və dini ritualların inkişafı xüsusi işarələrin-möhür və damğaların geniş tətbiqinə şərait yaratmışdır. Arxeoloji qazıntılar zamanı Mingəçevir, Qəbələ, Bərdə, Xınıslı, Torpaqqala və digər abidələrdən tapılmış möhürlər və gil, saxsı, metal, təsərrüfat küpləri üzərindəki damğalar bu qədim dövlətin ictimai-iqtisadi həyatını öyrənməyə imkan verir.
Albaniyada möhürlər həm inzibati-dövlətçilik fəaliyyətində (fərmanların, müqavilələrin təsdiqi), həm də fərdi mülkiyyətin və statusun göstəricisi kimi istifadə olunurdu.
Arxeoloji tapıntılara əsasən, Albaniyada işlədilən möhürləri materialına və formasına görə aşağıdakı kimi təsnif etmək olar:
1.Yarımqiymətli daşlardan (əqiq, xalsedon, serdoik, lazurit, kvars) yonulmuş batıq təsvirli möhürlər.
2. Əsasən tunc, gümüş və qızıldan tökülmüş, üzərində müxtəlif simvollar və ya yazılar həkk olunmuş metal üzüklər.
3. Qədim Şərq və Sasanilər imperiyasının təsiri ilə hazırlanmış daş və gil möhürlər. Onu da xatırladaq ki, işləndiyi materialdan asılı olmayaraq, Albaniya möhürlərində təsvir edilən motivlər, dövrün dini və dünyəvi görüşünü əks etdirir və aşağıdakı qruplara ayrılır.
1. Zoomorf təsvirlər. Burada əsasən şir, qartal, maral, dağ keçisi, ilan və xoruz şəkili təsvir olunur. Bu təsvirlər həm yerli totemik-dini inamlarla (günəş, güc, mühafizə), həm də Zərdüştilik və Ellinizm təsirləri ilə bağlı idi.
2. Antropomorf təsvirlər: Hökmdarların, din xadimlərinin və ya tikanlı tac geyinmiş ilahələrin profil təsvirləri.
3. Dini və həndəsi rəmzlər: Xristianlığın qəbulundan sonra möhürlərdə müxtəlif formalı alban xaçları, həyat ağacı və monogramlar üstünlük təşkil etməyə başlamışdır.
4. Epiqrafik möhürlər: Üzərində pəhləvi (orta fars) və alban (qarqar) əlifbası ilə yazılar olan möhürlər.
Bərdə və Mingəçevir tapıntıları arasında Alban əlifbası ilə patronimik və ya titul bildirən yazılı möhürlər aşkar edilmişdir.
Bütün bunlarla yanaşı damğaların da öyrənilməsi xüsusi elmi əhəmiyyətə malikdir. Damğalar xüsusi mülkiyyəti, mənsubiyyəti, sənətkarı və ya istehsal mərkəzini bildirmək üçün əşyaların (əsasən saxsı qablar, küplər, kərpiclər) üzərinə vurulan xüsusi işarədir. Onların da tətbiq sahələri müxtəlifdi. Məsələn dulusçuluq emalatxanalarında hazırlanan təsərrüfat küplərinin bəzi hissələrinə (qulp, çiyin və ya ağız hissəsinə) dulusçu damğaları vurulurdu. Bu, məhsulun hansı emalatxanaya aid olduğunu göstərirdi.
İnzibati və vergi damğaları isə taxıl, şərab və yağ saxlanılan nəhəng küplərin üzərinə vurulurdu. Belə damğalar, vergi toplanması və dövlət anbarlarına təhvil verilən məhsulların qeydiyyatı üçün istifadə olunurdu.
Bəzi damğalar da vardı ki, onlar memarlıq abidələri üzərinə vurulurdu. Onlar tikinti damğaları adlanırdı. Belə damğalara Mingəçevirdəki Alban xristian məbədlərinin tikintisində istifadə olunan kərpiclər üzərində olub və əsasən ustanın adını və ya dini simvolları əks etdirib.
Damğalar simvolikası və tipləri ilə də diqqət çəkir və onlar quruluşca da çox müxtəlifdir. Məsələn, həndəsi işarəli damğalar. Belə damğalarda dairə, xaç, üçbucaq, paralel xətlər, spiral və günəş şəkilli simvollar çoxluq təşkil edir.
Başqa tip damğalar da var ki, onlar runik işarəlidir. Belə ki, onlar qədim türk tayfalarının (xəzər, hun, sabir və b.) damğaları ilə oxşarlıq təşkil edən xətti simvollardı.
... Sonuncu qrupa daxil olan damğalar sənətkar monoqramları adlanır. Xüsusilə son antik və ilk orta əsrlər saxsı məhsullarında rast gəlinən birləşdirilmiş hərflərdi. Göründüyü kimi, damğaların simvolundan və quruluşundan asılı olmayaraq onların hər biri mümüm funksiya daşıyıb və bununla yanaşı xüsusi tarixi-mədəni əhəmiyyətə malikdir. Digər tərəfdən, Qafqaz Albaniyasının möhür və damğaları sadəcə incəsənət nümunəsi deyil, Albaniya tarixinin bir çox qaranlıq məqamlarını işıqlandıran birinci dərəcəli mənbələrdir. Belə ki, möhürlərin varlığı Albaniyada inkişaf etmiş dəftərxana, hüquqi sistem və dövlət aparatının mövcudluğunu sübut edir və eyni zamanda, möhür və damğalardakı simvolların dəyişməsi Albaniyada çoxtanrılıq və Zərdüştilikdən Xristianlığa keçid prosesini aydın şəkildə izləməyə imkan verir. O cümlədən, onlar konkret desək, Roma, Parfiya və Sasanı tipli möhürlər ölkənin Şərqlə Qərb arasında mühüm ticarət və mədəniyyət koridoru olduğunu göstərir.
Rizvan QARABAĞLI
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
