şənbə günü, 21 noyabr 2026
     

Qafqaz Albaniyasının möhür və damğaları

Image


Qafqaz Albaniyası (e.ə. IV əsr – b.ə. VIII əsr) Cənubi Qafqazın qədim və zəngin dövlətçilik ənənələrinə malik mühüm siyasi-inzibati və mədəni mərkəzlərindən biri olmuşdur. Albaniya cəmiyyətində mülkiyyət münasibətlərinin, ticarətin, inzibati idarəetmənin və dini ritualların inkişafı xüsusi işarələrin-möhür və damğaların geniş tətbiqinə şərait yaratmışdır. Arxeoloji qazıntılar zamanı Mingəçevir, Qəbələ, Bərdə, Xınıslı, Torpaqqala və digər abidələrdən tapılmış möhürlər və gil, saxsı, metal, təsərrüfat küpləri üzərindəki damğalar bu qədim dövlətin ictimai-iqtisadi həyatını öyrənməyə imkan verir.

Albaniyada möhürlər həm inzibati-dövlətçilik fəaliyyətində (fərmanların, müqavilələrin təsdiqi), həm də fərdi mülkiyyətin və statusun göstəricisi kimi istifadə olunurdu.

Arxeoloji tapıntılara əsasən, Albaniyada işlədilən möhürləri materialına və formasına görə aşağıdakı kimi təsnif etmək olar:

1.Yarımqiymətli daşlardan (əqiq, xalsedon, serdoik, lazurit, kvars) yonulmuş batıq təsvirli möhürlər.

2. Əsasən tunc, gümüş və qızıldan tökülmüş, üzərində müxtəlif simvollar və ya yazılar həkk olunmuş metal üzüklər.

3. Qədim Şərq və Sasanilər imperiyasının təsiri ilə hazırlanmış daş və gil möhürlər. Onu da xatırladaq ki, işləndiyi materialdan asılı olmayaraq, Albaniya möhürlərində təsvir edilən motivlər, dövrün dini və dünyəvi görüşünü əks etdirir və aşağıdakı qruplara ayrılır.

1. Zoomorf təsvirlər. Burada əsasən şir, qartal, maral, dağ keçisi, ilan və xoruz şəkili təsvir olunur. Bu təsvirlər həm yerli totemik-dini inamlarla (günəş, güc, mühafizə), həm də Zərdüştilik və Ellinizm təsirləri ilə bağlı idi.

2. Antropomorf təsvirlər: Hökmdarların, din xadimlərinin və ya tikanlı tac geyinmiş ilahələrin profil təsvirləri.

3. Dini və həndəsi rəmzlər: Xristianlığın qəbulundan sonra möhürlərdə müxtəlif formalı alban xaçları, həyat ağacı və monogramlar üstünlük təşkil etməyə başlamışdır.

4. Epiqrafik möhürlər: Üzərində pəhləvi (orta fars) və alban (qarqar) əlifbası ilə yazılar olan möhürlər.

Bərdə və Mingəçevir tapıntıları arasında Alban əlifbası ilə patronimik və ya titul bildirən yazılı möhürlər aşkar edilmişdir.

Bütün bunlarla yanaşı damğaların da öyrənilməsi xüsusi elmi əhəmiyyətə malikdir. Damğalar xüsusi mülkiyyəti, mənsubiyyəti, sənətkarı və ya istehsal mərkəzini bildirmək üçün əşyaların (əsasən saxsı qablar, küplər, kərpiclər) üzərinə vurulan xüsusi işarədir. Onların da tətbiq sahələri müxtəlifdi. Məsələn dulusçuluq emalatxanalarında hazırlanan təsərrüfat küplərinin bəzi hissələrinə (qulp, çiyin və ya ağız hissəsinə) dulusçu damğaları vurulurdu. Bu, məhsulun hansı emalatxanaya aid olduğunu göstərirdi.

İnzibati və vergi damğaları isə taxıl, şərab və yağ saxlanılan nəhəng küplərin üzərinə vurulurdu. Belə damğalar, vergi toplanması və dövlət anbarlarına təhvil verilən məhsulların qeydiyyatı üçün istifadə olunurdu.

Bəzi damğalar da vardı ki, onlar memarlıq abidələri üzərinə vurulurdu. Onlar tikinti damğaları adlanırdı. Belə damğalara Mingəçevirdəki Alban xristian məbədlərinin tikintisində istifadə olunan kərpiclər üzərində olub və əsasən ustanın adını və ya dini simvolları əks etdirib.

Damğalar simvolikası və tipləri ilə də diqqət çəkir və onlar quruluşca da çox müxtəlifdir. Məsələn, həndəsi işarəli damğalar. Belə damğalarda dairə, xaç, üçbucaq, paralel xətlər, spiral və günəş şəkilli simvollar çoxluq təşkil edir.

Başqa tip damğalar da var ki, onlar runik işarəlidir. Belə ki, onlar qədim türk tayfalarının (xəzər, hun, sabir və b.) damğaları ilə oxşarlıq təşkil edən xətti simvollardı.

... Sonuncu qrupa daxil olan damğalar sənətkar monoqramları adlanır. Xüsusilə son antik və ilk orta əsrlər saxsı məhsullarında rast gəlinən birləşdirilmiş hərflərdi. Göründüyü kimi, damğaların simvolundan və quruluşundan asılı olmayaraq onların hər biri mümüm funksiya daşıyıb və bununla yanaşı xüsusi tarixi-mədəni əhəmiyyətə malikdir. Digər tərəfdən, Qafqaz Albaniyasının möhür və damğaları sadəcə incəsənət nümunəsi deyil, Albaniya tarixinin bir çox qaranlıq məqamlarını işıqlandıran birinci dərəcəli mənbələrdir. Belə ki, möhürlərin varlığı Albaniyada inkişaf etmiş dəftərxana, hüquqi sistem və dövlət aparatının mövcudluğunu sübut edir və eyni zamanda, möhür və damğalardakı simvolların dəyişməsi Albaniyada çoxtanrılıq və Zərdüştilikdən Xristianlığa keçid prosesini aydın şəkildə izləməyə imkan verir. O cümlədən, onlar konkret desək, Roma, Parfiya və Sasanı tipli möhürlər ölkənin Şərqlə Qərb arasında mühüm ticarət və mədəniyyət koridoru olduğunu göstərir.

Rizvan QARABAĞLI

Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

20.11.2026 / 23:10
Minlərlə ailənin torpaq probleminin həlli istiqamətində mühüm addım - çıxarış almaq mümkün olacaq...

20.11.2026 / 22:37
İraqda məzhəb savaşı başlanır, işin içində yenə İran var

20.11.2026 / 22:15
Tramp Konqresdə nəzarəti itirməzdən əvvəl hərəkətə keçdi - Ukraynada sülh üçün son tarix açıqlandı...

20.11.2026 / 21:58
BMT-ni bərbad günə qoyanlar onun “köklü islahatına” qərar verdilər...

20.11.2026 / 21:43
Danimarka Rusiya hərbi attaşesini ölkədən qovur, ruslar üçün vizaları da dayandırır – vaxt verildi...

20.11.2026 / 21:35
Britaniya ordusu dron dövrünə hazırlaşır?

20.11.2026 / 21:24
Moskvadan Tallinn və Buxarestə etiraz - hər iki ölkənin diplomatları Rusiya XİN-ə çağırıldı

20.11.2026 / 21:16
Paşinyan “Qərbi Ermənistandan” imtina etdi ki, Bakı da Qərbi Azərbaycandan imtina etsin - Hay ki, hay...

20.11.2026 / 20:58
Qərbi Zəngəzurun tarixi irsinin UNESCO-da mənimsənilməsinə start verildi...

20.11.2026 / 20:41
Tramp Çindəki hadisədən sonra təyyarədaşıyan bir gəmini İranın "qapısından" çəkib apardı...

20.11.2026 / 20:22
Rəsmi Ankara NATO-ya sərt mesaj verdi – Alyans Türkiyəni Yaxın Şərqdə tək qoydu...

20.11.2026 / 20:07
Parlament buraxılır, Konstitusiya dəyişdirilir, müxalifət ləğv edilir - Paşinyan mürəkkəb ssenariyə baş vurdu...

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

20.11.2026 / 16:02
Prezident İlham Əliyevin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzində... - FOTO

20.11.2026 / 15:44
Çin lideri Putini niyə bu qədər soyuq qarşıladı...

20.11.2026 / 15:29
Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb - FOTO

20.11.2026 / 15:23
Azərbaycanda boşanmaların sayı artır - hər 100 nikahın 48-i dağılır...

20.11.2026 / 15:20
Bakı–Balakən–Bakı marşrutu üzrə qatarların hərəkəti bərpa olunur

20.11.2026 / 15:09
Rusiyanı Ukraynada yeni işğala ruhlandıran kimdir - ABŞ müdafiə nazirinin yanlışı...

20.11.2026 / 15:08
“Vətəndaşlar referendumda yeni Konstitusiyanın əleyhinə səs verərsə, istefa verməyə hazıram” - Paşinyan

20.11.2026 / 14:50
Badamdarda sürüşmə sahəsində çatlar genişlənib - RƏSMİ AÇIQLAMA...

20.11.2026 / 14:45
Milli Məclisin deputatı Vüqar Rəhimzadə Ordubadda seçiciləri ilə növbəti görüşünü keçirib - FOTO

20.11.2026 / 14:44
Aİ və Böyük Britaniya tələbə mübadiləsi barədə razılığa gəldilər, lakin təhsil haqları dayandırıldı

20.11.2026 / 14:32
Əli Əsədov Kobaxidzeyə başsağlığı verdi

20.11.2026 / 14:24
Krım körpüsü Niderland raketləri ilə vurulmuşdu - Niderland və Avstriyanın Kiyevdəki səfirlikləri bombalandı...

20.11.2026 / 14:12
Əməkdar artist Nigar Şabanova icra hakimiyyətini tənqid etdi

20.11.2026 / 14:08
Polşanın Lublin şəhərində hava hücumu xəbərdarlığı edilib

20.11.2026 / 14:01
Milli Xalça Muzeyində “Ortaq irs: Türk xalçası” mövzusunda beynəlxalq simpozium təşkil olunacaq

20.11.2026 / 13:59
AĞDAMIN MƏDƏNİ YADDAŞI: DAŞLARA HƏKK OLUNMUŞ TARİX VƏ YENİDƏN DİRÇƏLƏN İRS

20.11.2026 / 13:59
AMEA-nın strukturunda dəyişiklik edilib

20.11.2026 / 13:55
Le Penin partiyasının qərargahında məlumat sızması ilə əlaqədar axtarış aparılıb

20.11.2026 / 13:50
Çin "üçlüyünün" bəyanatları Avroatlantik məkanı parçaladı...

20.11.2026 / 13:35
Putinin təhdidlərindən saatlar sonra Rusiya ordusu Kiyevə üç ballistik raket atdı - körpülər vuruldu...

20.11.2026 / 13:18
Lukaşenko kənd təsərrüfatı nazirini söydüyünü etiraf etdi - sonra ondan üzr istəyirəm...

20.11.2026 / 13:03
Vyetnam Azərbaycanda səfirlik açır...

20.11.2026 / 12:51
Jurnalistlər üçün müsabiqə elan edildi

20.11.2026 / 12:36
ABŞ-da hakerlər “Visa”, “Mastercard” və “JPMorgan Chase” müştərilərinin məlumatlarını ələ keçirdi…

20.11.2026 / 12:21
Sahibə Qafarova Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşdə iştirak edib

20.11.2026 / 12:14
Uşaqların energetik içkilərə marağı artır – nəzarət gücləndirilə bilər...

20.11.2026 / 12:01
Media və Yayım Şurasının müsabiqələrinin keçirilməsi qaydalarında yenilik edildi

20.11.2026 / 11:50
İspaniya futbolunun dörd nəhəngi İstanbulda üz-üzə gəlir

20.11.2026 / 11:37
Jurnalist müsabiqəsində sosial media aktivliyi də nəzərə alınacaq - YENİ QAYDA...

20.11.2026 / 11:23
Keçmiş təhsil nazirinə yeni vəzifə verildi...

20.11.2026 / 11:09
Dəbilqəsiz elektroskuter sürmək qadağan edilə bilər - Ombudsmandan təklif...

20.11.2026 / 10:54
Bu halda media subyektinə yardım dayandırılacaq...

20.11.2026 / 10:36
Sülhə mane olan sənəd Ermənistanın rəsmi saytlarında açılmır

20.11.2026 / 10:18
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Vyetnam Milli Assambleyasının sədri ilə görüşüb - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 10:03
Tramp İrana yeni hücumla bağlı yeni tarix açıqladı – nələrin baş verəcəyini görəcəyik…

20.11.2026 / 09:47
Abşeron-Xızı Təhsil İdarəsinin müdiri yeni vəzifəyə təyin edildi...

20.11.2026 / 09:30
Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi 2027-ci il üzrə kiçik və böyük qrant müsabiqələrini elan edir

20.11.2026 / 09:20
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vyetnamın Baş naziri ilə görüşü olub - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Ho Şi Minin məqbərəsini ziyarət etdi - FOTO

20.11.2026 / 08:21
Ukraynanın NATO-ya üzvlüyü gündəmdə - yalnız ərazi güzəşti qarşılığında…

20.11.2026 / 08:11
Netanyahunun əsas rəqibi hərəkətə keçdi - Ayzenkot ərəb partiyaları ilə koalisiyaya gedir

20.11.2026 / 08:10
Prezident İlham Əliyev Hanoyda “İnqilab şəhidləri” abidəsini ziyarət edib - FOTO

20.11.2026 / 08:01
Senat Trampın İrana qarşı müharibə səlahiyyətini məhdudlaşdırmaq cəhdini rədd etdi

20.11.2026 / 00:45
Beynəlxalq Məhkəmədən tarixi qərar... Myanma Arakan müsəlmanlarına qarşı rəsmən soyqırımda ittiham olundu – təzminat ödəyəcəklər…

20.11.2026 / 00:11
Qarakənd faciəsindən 35 il ötür...

20.11.2026 / 00:01
Bu gün Ağdam Şəhəri Günüdür - Qarabağın dirçəliş rəmzinə çevrilən Ağdam...

19.11.2026 / 22:53
Azərbaycan tarixinin öyrənilməmiş səhifələri

19.11.2026 / 22:35
Sadiq həmişə müharibənin qələbə ilə bitəcəyini deyirdi…

19.11.2026 / 21:58
Yeni prezident seçkilərinə qədər Əkrəm İmamoğluna “siyasətlə məşğulluq” qadağası qoyuldu...

19.11.2026 / 21:35
“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ