Rusiya və Ermənistan arasında 102-ci bazanın taleyi ilə bağlı müzakirələr bitməmiş İrəvan Kremldə heç də xoş qarşılanmayan daha bir məsələni gündəmə gətirir. Söhbət Ermənistanın Türkiyə və İranla sərhədlərinin qoruyan Rusiya sərhədçilərinin ölkədən çıxarılmasından gedir. Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərini normallaşdıran, İranla heç bir problem yaşamayan Ermənistan rus sərhədçilərinin xidmətinə ehtiyac duymadığını bildirir. Rusiya isə ötən əsrin son dekadasından bu ölkənin sərhədlərini qoruyan qüvvələrinin də Ermənistandan çıxarılması cəhdlərini İrəvanın Moskvaya qarşı növbəti xəyanəti hesab edir. Beləliklə, görünən odur ki, Rusiya və Ermənistan arasında mövcud gərginliyə sərhəd qüvvələri məsələsi də əlavə olunacaq.
Ermənistanda fəaliyyət göstərən Rusiyanın Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidmətinin sərhədçilərinin ölkə ərazisindən çıxarılması, əslində, xeyli müddətdir ki, Nikol Paşinyan hakimiyyətinin gündəmində yer alır. Sadəcə, iki ölkə arasında gərginləşən münasibətlər, Ermənistanın üzünü Avropaya sarı tutması bu prosesi indi daha da sürətləndirib. Düzdür, Ermənistanın Baş naziri bildirib ki, Rusiya sərhədçilərinin ölkənin dövlət sərhədində Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin əməkdaşları ilə əvəz edilməsi prosesi Avropa İttifaqı ilə həyata keçirilən viza liberallaşdırılması şərtlərindən irəli gəlmir. Onun sözlərinə görə, rus sərhədçilərin əvəzlənməsi prosesinə viza liberallaşdırılmasından çox əvvəl başlanıb. Paşinyanın yanaşmasına görə, ölkə sərhədlərinin Ermənistan sərhədçiləri tərəfindən qorunması suverenliyin vacib atributlarından biridir. Amma Ermənistanda heç də hamı Paşinyanın mövqeyi ilə razılaşmır. Ermənistanlı hərbi ekspert Hayk Nahapetyan qeyd edir: “Rusiya sərhədçilərinin Ermənistandan çıxarılması o deməkdir ki, Türkiyə artıq 1920-ci ildən bəri Ermənistanla delimitasiya olunmuş sərhədə malik olduğunu iddia edəcək. Yəni Rusiya sərhədçilərinin geri çəkilməsi Ermənistanın sərhədlərinin 9800 kvadrat kilometrə qədər azalması demək olardı. Rusiya sərhədçilərinın çıxarılması 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələrinin ləğvi anlamına gəlir. Sovet İttifaqı ilə Türkiyə arasında sərhəd ilkin olaraq məhz bu müqavilələr əsasında çəkilib. Ruslar geri çəkildikdən sonra Türkiyə tamamilə qanuni əsaslarla Ermənistana iki ölkə arasında mövcud olmayan delimitasiya və demarkasiya olunmuş sərhədə ehtiyacı olduğunu bildirəcək”. Nahapetyanın sözlərinə görə, belə bir halda Türkiyə Ermənistanın 2 dekabr 1920-ci il tarixli Aleksandropol müqaviləsinə qayıtmasını təklif edə bilər. Bu müqavilə Ermənistan-Türkiyə müharibəsinə son qoydu və Ermənistanın ərazisi həmin dövr üçün təxminən 9.800 kvadrat kilometr təşkil edirdi. Onu da qeyd edək ki, Ermənistanla Türkiyə arasında 345 km və İran arasında 45 km uzanan sərhəd təhlükəsizliyi sistemi Sovet dövründən bəri mövcuddur. Rusiya sərhədçilərinin respublikada mövcudluğu 1992-ci il sentyabrın 30-da İrəvanda imzalanmış “Ermənistandakı Rusiya sərhəd qoşunlarının statusu haqqında” dövlətlərarası müqaviləyə əsaslanır. Keçən ilə qədər Ermənistandakı Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidmətinin Sərhəd İdarəsi Gümrü, Armavir, Artaşat və Mehridə dörd sərhəd dəstəsindən, eləcə də İrəvandakı Zvartnots Beynəlxalq Hava Limanında ayrıca nəzarət məntəqəsindən ibarət idi. 31 iyul 2024-cü ildə Rusiya sərhədçiləri paytaxt hava limanında fəaliyyətini dayandırdı. Daha sonra Rusiya sərhədçiləri Ermənistanın İran və Türkiyə ilə sərhədindəki sərhəd keçid məntəqələrindən çıxarılblar. Hazırda Rusiya sərhədçiləri Ermənistan-Türkiyə və Ermənistan-İran sərhədləri boyunca mövcudluğunu davam etdirir. Bundan öncə isə Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan bəyan etmişdi ki, İrəvan və Ankara arasında etibarlı münasibətlər qurulacağı təqdirdə, respublika Rusiya sərhədçilərinin Ermənistan-Türkiyə sərhədindən geri çəkilməsi məsələsini nəzərdən keçirməyə hazırdır. Artıq bu proses baş verir. “Güclü Ermənistan” fraksiyasından parlament üzvü Edqar Kazaryan bildirir: “Rusiya sərhəd qoşunlarının Ermənistan-Türkiyə sərhədindən çıxarılması sərhədin qanuni olaraq mövcudluğunu dayandırması deməkdir. Rusiyanın Ermənistanda iki əsas hərbi mövcudluğu var: 102-ci Rusiya Hərbi Bazası və Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin sərhəd qoşunları. Ermənistanın dövlət sərhədi ilə bağlı Türkiyə ilə ayrıca müqaviləsi olmadığı üçün, Rusiya sərhəd qoşunları Ermənistan-Türkiyə sərhədindən geri çəkilərsə, hüquqi cəhətdən sərhədin mövcudluğuna son qoyulacaq. Amma düşünürəm ki, bu, Paşinyanın əsas məqsədlərindən biridir”. Rusiya sərhədçilərinin ölkədən çıxarılması Moskvanın Ermənistanın təhlükəsizliyinin təmin edilməsində rolunun azalmasının daha bir göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Rusiya sərhədçilərinin Ermənistandan tam çıxarılması İrəvanın xarici siyasətində, o cümlədən qonşuları ilə münasibətdə daha sərbəst siyasət yürütməsinə imkan verəcək. Daha bir mühüm nüans isə Rusiya sərhədçilərinin çıxarılmasının TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi ilə üst-üstə düşməsidir. Bəzi ekspert dairələrində belə bir fikir hökm sürür ki, Rusiya sərhədçiləri TRIPP layihəsinin həyata keçməsinə maneə yarada bilər. Məsələn, APRI Ermənistan tədqiqat mərkəzinin tədqiqatçısı Sergey Melkonyan bildirib ki, Rusiya tərəfi layihənin onun iştirakı olmadan həyata keçirilməsinin mümkünsüzlüyündən danışır. Ekspertə görə, Rusiya sərhəd qoşunlarını sərhədin TRIPP keçən hissəsindən mümkün qədər tez çıxarmaqdan imtina edə bilər.
Samirə SƏFƏROVA
