İrana endirilən zərbələr nəticəsində neft qiymətlərinin artması və enerji bazarında yeni təzyiqlərin yaranması Tramp administrasiyasının İrana qarşı elan etdiyi daha sərt iqtisadi sanksiyalar, xüsusilə də İranın iqtisadiyyatını çökdürmək və onun ‘nəfəsini kəsmək’ siyasətinin iflasa uğradığının əlaməti kimi qiymətləndirilə bilərmi? Çünki Vaşinqton hesab edirdi ki, iqtisadi sanksiyalar vasitəsilə İranı zəiflədərək Tehrana ciddi təzyiq göstərə və onu geri addım atmağa məcbur edə bilər. Lakin əksinə, sanksiyaların sərtləşdirilməsi fonunda İranın cavab addımları neft bazarında qiymət artımına və qlobal enerji təchizatı ilə bağlı narahatlıqların güclənməsinə səbəb olursa, bunu ABŞ-ın İrana qarşı iqtisadi təzyiq siyasətinin gözlənilən nəticəni vermədiyinin göstəricisi hesab etmək olarmı?
İranda iqtisadi vəziyyət son dövrlərdə daha da ağırlaşır. Ölkənin üzləşdiyi sanksiyalar, inflyasiyanın yüksək səviyyədə qalması, milli valyutanın sürətlə dəyər itirməsi, istehsal müəssisələrinin fəaliyyətində yaranan problemlər və əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin zəifləməsi iqtisadi və sosial gərginliyi artırır. Tehran hakimiyyətinin nüvə proqramı, xüsusilə uranın zənginləşdirilməsi ilə bağlı siyasəti isə İranın beynəlxalq təzyiqlərlə üzləşməsinə səbəb olan əsas məsələlərdən biri olaraq qalır.
Sədrəddin Soltan: "İrana qarşı sərt təzyiqlər reallaşarsa, İran iqtisadiyyatı tamamilə sıfırlana bilər"
Orta Doğu Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri Sədrəddin Soltan məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, İranda mövcud iqtisadi böhran artıq yalnız ayrı-ayrı sahələrdəki problemlərlə məhdudlaşmır və ölkənin ümumi sosial-iqtisadi vəziyyətinə ciddi təsir göstərir.
Ekspertin sözlərinə görə, İran rəsmilərinin iqtisadi vəziyyətlə bağlı açıqlamalarını və ölkənin üzləşdiyi real problemləri bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Çünki rəsmi Tehran bir sıra hallarda vəziyyəti nəzarətdə saxladığını bəyan etsə də, gündəlik həyatda əhalinin üzləşdiyi problemlər iqtisadi təzyiqlərin kifayət qədər ciddi olduğunu göstərir.
"İranda fabriklərin dağılması, istehsalın azalması, müəssisələrin fəaliyyətində problemlərin yaranması və gəlirlərin aşağı düşməsi iqtisadi vəziyyətin nə qədər ağır olduğunu göstərir. İranın uranı zənginləşdirməsi məsələsi ətrafında aparılan müzakirələr isə ölkənin onsuz da çətin olan iqtisadi vəziyyətini daha da ağırlaşdıra biləcək yeni sanksiya və təzyiqlərlə nəticələnə bilər", – deyə Sədrəddin Soltan bildirib.
O qeyd edib ki, İran iqtisadiyyatının əsas problemlərindən biri yüksək inflyasiyadır. Milli valyutanın dəyərdən düşməsi, qiymətlərin sürətlə artması və əhalinin gəlirlərinin qiymət artımına adekvat yüksəlməməsi insanların real alıcılıq qabiliyyətini aşağı salır.
Ekspertin sözlərinə görə, xüsusilə ərzaq və gündəlik tələbat mallarının bahalaşması əhalinin sosial vəziyyətinə birbaşa təsir edir. Tümənin dollara nisbətdə kəskin ucuzlaşması idxal xərclərini artırır, bu isə daxili bazarda qiymətlərin daha da yüksəlməsinə səbəb olur. Belə vəziyyətdə əhalinin aşağı gəlirli təbəqələri daha ciddi problemlərlə üzləşir.
Sədrəddin Soltan hesab edir ki, İran iqtisadiyyatının mövcud vəziyyəti artıq sosial nəticələr də yaradır. Orta təbəqənin zəifləməsi, aşağı gəlirli insanların sayının artması və yoxsulluğun genişlənməsi iqtisadi problemlərin sosial böhrana çevrilməsi riskini artırır.
"İranda inflyasiyanın 50-70 faizdən yuxarı səviyyələrə yüksəlməsi, ərzaq məhsulları üzrə qiymət artımının daha yüksək olması əhalinin yaşayış səviyyəsinə ciddi təsir göstərir. Ölkədə orta təbəqə tədricən zəifləyir, yoxsulluq xəttinin altında yaşayan insanların sayı artır. Bu vəziyyət uzun müddət davam edərsə, iqtisadi böhranın sosial nəticələri daha ağır ola bilər", – deyə o, vurğulayıb.
Ekspert əlavə edib ki, İranın hazırkı iqtisadi sisteminin ayaqda qalmasında Çin, Rusiya və digər tərəfdaşlarla iqtisadi əlaqələrin mühüm rolu var. Tehran məhz bu əlaqələr hesabına sanksiyaların təsirlərini müəyyən qədər yumşaltmağa və xarici ticarətini davam etdirməyə çalışır. Lakin sanksiya təzyiqlərinin genişlənməsi və əsas iqtisadi kanalların məhdudlaşdırılması İranın manevr imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
Sədrəddin Soltanın fikrincə, İrana qarşı yeni və daha sərt sanksiyalar tətbiq olunarsa, bunun nəticələri yalnız enerji sektorunda deyil, bank sistemi, xarici ticarət, sənaye istehsalı, logistika və əhalinin gündəlik yaşayış səviyyəsində də özünü göstərə bilər.
"İrana qarşı sanksiya və təzyiqlər sərtləşərsə, xüsusilə ölkənin maliyyə və ticarət kanalları daha ciddi şəkildə məhdudlaşdırılarsa, İran iqtisadiyyatının vəziyyəti kəskin şəkildə pisləşə bilər. Bu halda iqtisadi böhran sosial vəziyyətin daha da ağırlaşmasına və ölkənin daxili sabitliyinə ciddi təsir göstərməsinə gətirib çıxara bilər", – deyə ekspert vurğuladı.
Onun sözlərinə görə, ABŞ-da İran siyasəti ilə bağlı fərqli mövqelərin səsləndirilməsi də təbii siyasi prosesdir. Demokratik sistemlərdə hakimiyyətin xarici və daxili siyasətinin tənqid edilməsi normal qəbul olunur. Buna görə də ayrı-ayrı siyasi dairələrin İranla bağlı fərqli mövqelər səsləndirməsi ABŞ-ın İrana qarşı siyasətinin ümumi istiqamətinin iflasa uğraması anlamına gəlmir.
Ekspert hesab edir ki, İranın qarşısında duran əsas məsələ yalnız sanksiyalardan yayınmaq deyil, iqtisadiyyatın struktur problemlərini həll etməkdir. Çünki uzunmüddətli yüksək inflyasiya, milli valyutanın dəyər itirməsi, investisiyaların zəifləməsi, istehsalın azalması və əhalinin gəlirlərinin real olaraq aşağı düşməsi iqtisadiyyatın dayanıqlığını zəiflədir.
Sədrəddin Soltanun fikrincə, İranın nüvə proqramı ilə bağlı gərginliyin artması iqtisadi böhranın daha da dərinləşməsi üçün əlavə risk yaradır. Əgər yeni sanksiyalar əvvəlkilərdən daha geniş miqyasda tətbiq olunarsa, İranın xarici valyuta gəlirlərinə, neft ixracına, bank əməliyyatlarına və beynəlxalq ticarət imkanlarına təzyiq arta bilər.
Bu baxımdan, İranın hazırkı iqtisadi vəziyyəti yalnız daxili idarəetmənin nəticəsi deyil, həm də ölkənin beynəlxalq münasibətlərinin yaratdığı məhdudiyyətlərlə sıx bağlıdır. Sanksiya təzyiqinin daha da güclənməsi isə iqtisadi və sosial problemlərin bir-birini sürətləndirən prosesə çevrilməsi riskini artırır.
Akif NƏSİRLİ
