Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) əsas məqsədlərindən biri beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunmasıdır. Bu məqsədin həyata keçirilməsində BMT Təhlükəsizlik Şurası xüsusi və aparıcı rol oynayır. Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qətnamələr beynəlxalq sülhə və təhlükəsizliyə təhdidlərin qarşısının alınması, münaqişələrin həlli və dövlətlər arasında sabitliyin təmin edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin qətnamələrin qəbul edilməsi ilə onların praktiki şəkildə həyata keçirilməsi arasında ciddi fərq yaranır. Bunun fəsadları ilə qarşılaşan ölkələrdən biri də Azərbaycandır.
Qırğız Respublikasının paytaxtı Bişkek şəhərində "ŞƏT plyus" formatında görüşdə çıxışı zamanı bu mövzuya toxunan prezident İlham Əliyev qeyd edib: “BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul edilmiş dörd qətnaməsi 30 ildən sonra, üç il əvvəl icra edildi. Azərbaycan artıq Ermənistana neft məhsulları tədarük edir və üçüncü ölkələrin yüklərinin tranzitini təmin edir. Ermənistanla birlikdə qarşılıqlı ticarətin həcminin artırılması, onun nomenklaturasının genişləndirilməsi və yeni yerüstü nəqliyyat kommunikasiyalarının yaradılması üzərində çalışırıq. Lakin təəssüf ki, BMT bu qətnamələrin icrasında heç bir rol oynamayıb. Azərbaycan öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tamamilə özü bərpa edib. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin qısa müddətdə icrası üçün müvafiq mexanizmlərin hazırlanması tələb olunur. Bu həyata keçirilərsə, BMT-nin nüfuzunun və təşkilatın münaqişələrin nizamlanmasındakı rolunun artmasına xidmət edər. Son vaxtlara qədər dörd il ərzində Qoşulmama Hərəkatına rəhbərlik etmiş Azərbaycan bundan sonra da beynəlxalq məsələlərdə çoxtərəflilik prinsiplərinin möhkəmləndirilməsinə öz töhfəsini verəcək”. Hazırda da beynəlxalq münasibətlərdə qəbul edilmiş qətnamələrin vaxtında icra olunmaması onların effektivliyini azaldan əsas problemlərdən biridir. Qətnamənin qəbul edilməsi yalnız hüquqi və siyasi qərarın formalaşdırılması deməkdir. Onun real nəticə verməsi üçün konkret, aydın və işlək icra mexanizmlərinin mövcudluğu vacibdir. Əks halda, qətnamələrin icrası uzun müddət gecikə və müxtəlif siyasi, iqtisadi və diplomatik səbəblərdən tam həyata keçirilməyə bilər. Bu vəziyyət beynəlxalq hüququn nüfuzuna və BMT Təhlükəsizlik Şurasının fəaliyyətinin effektivliyinə mənfi təsir göstərir. Bu baxımdan, qətnamələrin qısa müddətdə icrası üçün əvvəlcədən müəyyən edilmiş və universal prinsiplərə əsaslanan mexanizmlərin yaradılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Belə mexanizmlər ilk növbədə qətnamənin icrasına cavabdeh olan dövlətlərin və beynəlxalq qurumların dəqiq müəyyən edilməsini nəzərdə tutmalıdır. Hər bir qətnamədə icra müddəti, dövlətlərin konkret öhdəlikləri, hesabat prosedurları və icraya nəzarət qaydaları mümkün qədər aydın şəkildə göstərilməlidir.
Effektiv icra sisteminin əsas elementlərindən biri monitorinq və hesabatlılıq mexanizmidir. Dövlətlər müəyyən olunmuş müddətlərdə qətnamənin icrası barədə hesabat təqdim etməli, bu hesabatlar isə müvafiq beynəlxalq qurumlar tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Bu cür sistem icranın real vəziyyətini müəyyən etməyə, yaranan problemləri vaxtında aşkar etməyə və onların aradan qaldırılması üçün zəruri tədbirlər görməyə imkan verər. Bununla yanaşı, qətnamələrin icrası yalnız məcburedici tədbirlərlə məhdudlaşdırılmamalıdır. Dövlətlərə texniki yardım, maliyyə dəstəyi, hüquqi məsləhət və institusional imkanların yaradılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə iqtisadi və institusional imkanları məhdud olan dövlətlərin üzərinə qoyulan öhdəlikləri yerinə yetirməsi üçün onlara lazımi yardım göstərilməsi icra prosesinin səmərəliliyini artıra bilər. Digər mühüm məsələ siyasi iradə və beynəlxalq əməkdaşlıqdır. Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarının effektivliyi üzv dövlətlərin həmin qərarları yerinə yetirmək istiqamətində nümayiş etdirdiyi siyasi iradədən birbaşa asılıdır. Buna görə də qətnamələrin icrasına nəzarət edən mexanizmlər obyektiv, şəffaf və bütün dövlətlərə bərabər münasibət prinsipi əsasında fəaliyyət göstərməlidir. Qətnamələrin icrasının sürətləndirilməsi üçün rəqəmsal monitorinq sistemlərinin yaradılması da müasir dövrdə əhəmiyyətli vasitədir. Belə sistemlər qətnamələrin icra vəziyyətinin operativ şəkildə izlənilməsinə, məlumatların sistemləşdirilməsinə və beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim edilməsinə imkan verər. Eyni zamanda, icra prosesində gecikmələrin səbəbləri müəyyənləşdirilərək vaxtında müvafiq tədbirlər görülər.
Ramil QULİYEV
