İspaniyanın baş naziri Pedro Sançesin Seuta anklavında yaşanan kütləvi miqrasiya böhranı ilə bağlı son açıqlamaları bir neçə həftə əvvəl ortaya çıxan mühüm sualı yenidən gündəmə gətirib: Şimali Afrikadan İspaniya ərazisinə yönələn görünməmiş miqrant axını yalnız iqtisadi və sosial səbəblərlə izah olunur, yoxsa bu prosesin arxasında Avropadakı siyasi qarşıdurmalardan istifadə edən qüvvələr də var?
Bu suala cavab vermək hazırda asan deyil. Çünki İspaniya hökumətinin açıqladığı versiyada bir sıra ciddi iddialar var. Hadisənin miqyası və onun başvermə üsulu məsələni adi miqrasiya böhranından daha böyük siyasi kontekstə çıxarır.
İyulun 30-31-də təxminən 72 min miqrantın Mərakeş ərazisindən Seutaya keçməyə cəhd etməsi Avropanın xarici sərhədləri üçün ciddi sınaq yaradıb. Ərazisi cəmi 18 kvadratkilometr olan və təxminən 80 min nəfərin yaşadığı Seuta üçün bu rəqəm hadisənin miqyasını təsəvvür etməyə imkan verir. Bir neçə gün ərzində anklava yönələn insanların sayı faktiki olaraq onun daimi əhalisinin sayına yaxın olub.
Burada məsələ təkcə miqrant sayının çoxluğunda deyil. Əsas sual ondan ibarətdir ki, bu qədər insanın eyni vaxtda eyni istiqamətə yönəlməsinə nə səbəb olub.
İspaniya hökumətinin qənaətinə görə, sosial şəbəkələrdə miqrantları Seutaya getməyə təşviq edən yanlış məlumatlar yayılıb. Onlara İspaniyaya daxil olduqları halda ölkədə qalmaq, sığınacaq almaq və deportasiyadan yayınmaq imkanlarının olduğuna dair saxta vədlər verilib. Bu məlumatların müxtəlif sosial media platformalarında və miqrantların ünsiyyət qurduğu qruplarda sürətlə yayılması insanların davranışına təsir göstərib.
Bu məqam çox vacibdir. Çünki müasir miqrasiya böhranlarında sosial media artıq sadəcə məlumat mənbəyi deyil. O, insanların hərəkət istiqamətini dəyişdirə, müəyyən marşrutu "təhlükəsiz", digərini isə "qapalı" kimi təqdim edə və minlərlə insanın eyni vaxtda hərəkətə keçməsinə səbəb ola bilər.
Beləliklə, Seuta hadisəsi fiziki sərhədlə informasiya sərhədinin bir-birinə qarışdığı yeni mərhələni nümayiş etdirir.
Lakin Sançes bununla kifayətlənmir. İspaniyanın baş naziri Rusiya və İsraillə əlaqəli şəbəkələrin, eləcə də beynəlxalq ultra-sağ qüvvələrin bu dezinformasiyanın yayılmasında rol oynadığını bildirir. Onun fikrincə, məqsəd yalnız miqrantları İspaniyaya yönəltmək deyil, eyni zamanda Avropa cəmiyyətlərində parçalanmanı dərinləşdirmək və siyasi hakimiyyətlərə təzyiq göstərməkdir. Məhz bu məqam Seuta məsələsinə geosiyasi rəng verir.
Əgər söhbət yalnız insan alverçilərindən gedirsə, hadisənin motivi nisbətən aydındır: kriminal qruplar miqrantların hərəkətindən maliyyə qazanmaq istəyirlər. Lakin əgər xarici siyasi şəbəkələrin də iştirakı sübuta yetirilərsə, onda məsələ Avropanın daxili sabitliyinə qarşı informasiya əməliyyatı kimi qiymətləndirilə bilər.
Burada İsrail faktorunun ayrıca müzakirəyə çıxarılması təsadüfi deyil. Pedro Sançes son illərdə İsrailin Qəzza siyasətini ən sərt tənqid edən Avropa liderlərindən biridir. İspaniya Fələstin dövlətini tanıyıb, Madrid Qəzzadakı hərbi əməliyyatlara görə İsrailə qarşı sərt mövqe nümayiş etdirib və iki ölkə arasında münasibətlər ciddi şəkildə pisləşib. Buna görə Sançesin İsraillə bağlı iddiaları siyasi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sual yaranır: İsrailə bağlı sosial media şəbəkələrinin İspaniyada miqrasiya böhranını qızışdırmaqda marağı ola bilərmi?
Nəzəri olaraq, belə bir ehtimalı siyasi baxımdan tamamilə kənara atmaq olmaz. Çünki böyük miqrasiya böhranı Sançes hökumətinin daxili mövqeyini zəiflədə, İspaniyada təhlükəsizlik və sərhəd məsələlərini ön plana çıxara və ultra-sağ siyasi qüvvələrin mövqelərini gücləndirə bilər. Bu isə dolayısı ilə Sançesin İsrailə qarşı siyasətinin daxildə və Avropada siyasi qiymətini artıra bilər. Amma burada çox mühüm bir fərq var: siyasi fayda əldə etmək başqa, böhranı təşkil etmək tamam başqa məsələdir.
Hazırda İsrail dövlətinin və ya Baş nazir Benyamin Netanyahunun Seuta hadisəsini təşkil etdiyini təsdiqləyən açıq və etibarlı sübut yoxdur. Sançes də konkret olaraq Netanyahunun göstəriş verdiyini deməyib. İspaniya hökumətinin danışdığı məsələ daha çox İsraillə əlaqələndirilən informasiya şəbəkələrinin fəaliyyətidir.
Bununla yanaşı, Netanyahu faktorunun tamamilə kənarda saxlanılması da düzgün olmaz. Əgər araşdırma nəticəsində həmin informasiya şəbəkələrinin İsrail dövlət strukturları ilə əlaqəsi müəyyənləşsə, o zaman məsələ artıq sosial media manipulyasiyası səviyyəsindən çıxaraq dövlətlərarası qarşıdurma məsələsinə çevriləcək.
İndiki mərhələdə isə daha mühüm sual budur: İsrailə bağlı olduğu iddia edilən şəbəkələr həqiqətən dövlət strukturlarının nəzarətində olub, yoxsa sadəcə İsrail tərəfdarı qrupların müstəqil fəaliyyəti ilə üzləşirik?
Bu suala cavab vermək üçün maliyyə əlaqələri, sosial media hesablarının koordinasiyası, istifadə olunan informasiya mənbələri, hesabların yaradılma tarixi və onların hansı mərkəzlərdən idarə olunması araşdırılmalıdır.
Eyni yanaşma Rusiyaya qarşı irəli sürülən iddialara da tətbiq edilməlidir. Rusiya uzun müddətdir Avropada dezinformasiya və informasiya müharibəsi aparmaqda ittiham olunur. Miqrasiya isə Avropanın ən həssas siyasi mövzularından biridir. Bu baxımdan miqrasiya böhranının dərinləşdirilməsi Avropa ölkələrində siyasi qütbləşməni artırmaq üçün potensial alət ola bilər. Lakin burada da konkret əməliyyatın Rusiya tərəfindən təşkil edildiyini göstərən sübut ortaya qoyulmalıdır.
Digər tərəfdən, Mərakeş amilinin istisna edilməsi də diqqət çəkir. Seuta Mərakeş ərazisi ilə əhatə olunduğundan, ilk baxışdan belə böyük miqrant axınının sərhəd nəzarətinin zəifləməsi olmadan baş verməsi çətin görünür. Buna görə Rabatın hadisədə hansısa rolunun olub-olmaması ayrıca araşdırılmalıdır. Lakin Sançes hazırda Mərakeş hökumətinin hadisəni təşkil etdiyini göstərən sübutun olmadığını bildirir. Bu isə maraqlı mənzərə yaradır: Madrid bir tərəfdən xarici informasiya şəbəkələrinin fəaliyyətindən danışır, digər tərəfdən isə hadisənin coğrafi baxımdan əsas iştirakçısı ola biləcək Mərakeşə qarşı ittiham irəli sürmür.
Əslində Seuta böhranının ən real izahı bu amillərin bir neçəsinin eyni vaxtda mövcud olması da ola bilər. İnsan alverçiləri saxta məlumatları kommersiya məqsədilə yaya, xarici informasiya şəbəkələri həmin məlumatları daha geniş auditoriyaya çatdıra, sosial mediada yaranan xaos isə miqrant axınını nəzarətdən çıxara bilər.
Belə bir ssenaridə heç bir dövlətin bütün prosesi əvvəlcədən planlaşdırması da vacib deyil. Müxtəlif aktorların ayrı-ayrı maraqları bir-biri ilə üst-üstə düşərək nəticədə eyni böhranı yarada bilər.
Seuta hadisəsinin İspaniya üçün siyasi nəticəsi də məhz burada başlayır. Miqrasiya İspaniya cəmiyyətində onsuz da həssas məsələdir. Kütləvi miqrant axını hökumətin sərhədlərə nəzarət imkanları ilə bağlı suallar doğurur. Əgər hökumət bu böhranın xarici dezinformasiya nəticəsində yarandığını sübut edə bilsə, məsuliyyətin bir hissəsini xarici aktorlara yönəldə bilər. Əgər bunu sübut edə bilməsə, müxalifətin "hökumət sərhədi qoruya bilmədi" arqumenti güclənəcək. Bu baxımdan Sançesin açıqlamasının özü də siyasi mübarizənin bir hissəsinə çevrilir.
Seuta böhranı artıq yalnız miqrantların taleyi ilə bağlı məsələ deyil. Burada Avropanın təhlükəsizliyi, İspaniyanın daxili siyasəti, Madrid-Təl-Əviv münasibətləri, Rusiya ilə Qərb arasındakı informasiya qarşıdurması və sosial media platformalarının siyasi təsir gücü bir nöqtədə birləşir.
Ən diqqətçəkən nəticə isə budur: Avropanın sərhədləri artıq yalnız quruda və dənizdə müdafiə edilmir. Sərhəd mübarizəsi insanların beynində və telefon ekranında da aparılır. Miqrantı sərhədə gətirən təkcə müharibə, yoxsulluq və təhlükəsizlik problemi olmaya bilər. Bəzən onu sərhədə gətirən məlumatın özü olur. Buna görə Seuta hadisəsinin əsas sualı "72 min insan niyə İspaniyaya getmək istədi" deyil. Daha vacib sual budur: onların niyə məhz həmin gün, məhz Seutaya getməli olduqları barədə bu qədər məlumat yayıldı və bu məlumatın yayılmasında kim maraqlı idi?
Bu sualın cavabı tapılmadan Netanyahu, Rusiya, Mərakeş və ya digər konkret aktor haqqında qəti nəticəyə gəlmək mümkün deyil. Amma əgər araşdırma nəticəsində koordinasiyalı xarici müdaxilə təsdiqlənərsə, Seuta hadisəsi Avropanın miqrasiya tarixində yeni bir mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər: miqrant axınının təkcə humanitar böhran deyil, siyasi və informasiya silahına çevrildiyi mərhələnin.
Akif NƏSİRLİ
