Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində regional və çoxtərəfli əməkdaşlıq platformalarının əhəmiyyəti getdikcə artır. Dövlətlər siyasi, iqtisadi, təhlükəsizlik və humanitar sahələrdə qarşılıqlı əlaqələri genişləndirməklə milli maraqlarını daha səmərəli şəkildə təmin etməyə çalışırlar. Bu baxımdan Azərbaycanın fəal əməkdaşlıq apardığı beynəlxalq və regional təşkilatlardan biri də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatıdır. Azərbaycan ŞƏT-in tamhüquqlu üzvü olmasa da, təşkilatla münasibətlərini son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdirib və bu əməkdaşlıq ölkənin çoxvektorlu xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı 2001-ci ildə yaradılıb. Təşkilatın əsas məqsədləri regional təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi, terrorizm, separatizm və ekstremizmə qarşı mübarizə, iqtisadi və humanitar əlaqələrin inkişaf etdirilməsi, eləcə də üzv və tərəfdaş dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsidir. Təşkilatın coğrafi əhatə dairəsinin geniş olması və üzv dövlətlərinin dünya iqtisadiyyatında və siyasətində mühüm mövqeyə malik olması ŞƏT-i beynəlxalq münasibətlər sisteminin diqqətçəkən platformalarından birinə çevirir. Azərbaycanın ŞƏT ilə münasibətlərinin inkişafında ölkənin strateji coğrafi mövqeyi mühüm rol oynayır. Azərbaycan Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən mühüm nəqliyyat və logistika qovşağında yerləşir. Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında əlaqələrin qurulmasında ölkəmizin rolu xüsusilə böyükdür. Bu baxımdan ŞƏT məkanında yerləşən dövlətlərlə nəqliyyat, tranzit və logistika sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycanın iqtisadi və geosiyasi imkanlarını artırır. Azərbaycanın ŞƏT ilə əməkdaşlığının mühüm istiqamətlərindən biri nəqliyyat və kommunikasiya əlaqələridir. Orta Dəhliz kimi tanınan Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu Avropa ilə Asiya arasında alternativ və əlverişli bağlantı yaratmaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan ərazisindən keçən Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və digər infrastruktur layihələri ölkənin regional tranzit imkanlarını genişləndirir. ŞƏT ölkələri ilə bu sahədə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi yükdaşımaların həcminin artırılmasına, yeni logistika marşrutlarının formalaşmasına və Azərbaycanın tranzit potensialının daha səmərəli istifadəsinə şərait yarada bilər. İqtisadi əməkdaşlıq da Azərbaycan-ŞƏT münasibətlərinin əsas istiqamətlərindən biridir. Təşkilata üzv ölkələr böyük əhali, geniş istehlak bazarı, zəngin təbii ehtiyatlar və inkişaf etməkdə olan sənaye potensialına malikdir. Azərbaycan üçün bu dövlətlərlə ticarət dövriyyəsinin artırılması, investisiya əlaqələrinin genişləndirilməsi və birgə layihələrin həyata keçirilməsi yeni iqtisadi imkanlar yaradır. Xüsusilə enerji, kənd təsərrüfatı, logistika, rəqəmsal texnologiyalar, sənaye və turizm sahələrində əməkdaşlıq üçün geniş perspektivlər mövcuddur. Enerji sahəsində Azərbaycan ŞƏT məkanında yerləşən ölkələrlə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əlaqələr qura bilər. Azərbaycanın neft və qaz ehtiyatları, inkişaf etmiş enerji infrastrukturu və Avropanın enerji təhlükəsizliyində artan rolu ölkəni mühüm enerji tərəfdaşına çevirir. Bununla yanaşı, bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı da yeni əməkdaşlıq imkanları yaradır. Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialından istifadə, yaşıl enerji layihələri və elektrik enerjisinin regional ixracı gələcəkdə Azərbaycanla ŞƏT ölkələri arasında əməkdaşlığın yeni istiqamətlərindən ola bilər.
Təhlükəsizlik məsələləri də Azərbaycan üçün ŞƏT ilə əməkdaşlıq baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan terrorizmə, transmilli cinayətkarlığa, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsinə və digər təhlükələrə qarşı beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsində maraqlıdır. ŞƏT-in təhlükəsizlik sahəsində formalaşdırdığı mexanizmlər Azərbaycan üçün regional təcrübə və informasiya mübadiləsi baxımından faydalı ola bilər. Eyni zamanda, Azərbaycanın yerləşdiyi geosiyasi məkan ölkəni Avrasiya təhlükəsizlik arxitekturasında mühüm aktorlardan birinə çevirir. Gələcək perspektivlər baxımından Azərbaycanın ŞƏT ilə əməkdaşlığının daha institusional və çoxşaxəli xarakter alması mümkündür. Azərbaycan təşkilatın müxtəlif tədbirlərində və əməkdaşlıq mexanizmlərində fəal iştirak etməklə öz milli maraqlarını daha geniş platformalarda ifadə edə bilər. Xüsusilə nəqliyyat, enerji, rəqəmsal iqtisadiyyat, təhlükəsizlik və humanitar əlaqələr üzrə konkret layihələrin artırılması münasibətlərin praktiki məzmununu daha da zənginləşdirə bilər. Ümumən isə, son illərdə Azərbaycan-ŞƏT münasibətlərində siyasi dinamika əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Bu prosesdə Çin amili xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2024-cü il iyulun 3-də Astanada Azərbaycan və Çin arasında imzalanmış “Strateji tərəfdaşlığın qurulması haqqında Birgə Bəyannamə”də Çin Azərbaycanın ŞƏT çərçivəsində əməkdaşlığının gücləndirilməsi səylərini alqışlayıb və ölkəmizin təşkilatda hüquqi statusunun yüksəldilməsini dəstəklədiyini bildirib.
Çinin ŞƏT-in aparıcı dövlətlərindən biri olması və Azərbaycanla strateji tərəfdaşlığının inkişafı bu istiqamətdə yeni imkanlar yaradır. Azərbaycanın ŞƏT-lə siyasi təmaslarının intensivləşməsi Prezident İlham Əliyevin təşkilatın yüksəksəviyyəli tədbirlərində iştirakı ilə də özünü göstərir. Dövlət başçısı 2022-ci ildə Özbəkistanda keçirilən ŞƏT Sammitində fəxri qonaq qismində iştirak edib, 2024-cü ildə Qazaxıstanda keçirilən sammitdə çıxış edib, 2025-ci ildə isə Çinin Tiencin şəhərində təşkilatın tədbirlərinə qatılıb. Azərbaycanın ŞƏT məkanındakı mövqeyini gücləndirən əsas amillərdən biri Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrin sürətlə inkişaf etməsidir. Bu baxımdan ŞƏT-in 2026-cı ildə Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə keçiriləcək zirvə toplantısı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ramil QULİYEV
