Azərbaycanda sentyabrın 1-dən su obyektlərindən xüsusi məqsədlər üçün istifadəyə görə ödənişlərin tətbiqinə başlanır. İlk baxışda bu dəyişiklik kənd təsərrüfatı üçün əlavə xərc, xüsusilə də suvarma suyunun bahalaşması kimi görünə bilər. Lakin müəyyən edilən ödəniş məbləğləri göstərir ki, əsas məsələ fermerin üzərinə böyük maliyyə yükünün qoyulması deyil. Yeni mexanizmin iqtisadi mahiyyəti suyun artıq yalnız fiziki resurs deyil, dəyəri və uçotu olan iqtisadi resurs kimi idarə edilməsinə keçiddir.
Kənd və meşə təsərrüfatı məqsədilə çay və göllərdən götürülən hər kubmetr su üçün müəyyən edilən ödəniş 0,001 manatdır. Bu, 1000 kubmetr suya görə cəmi 1 manat deməkdir. Deməli, yeni ödənişin özü fermerin istehsal xərclərini ciddi şəkildə artıracaq səviyyədə deyil. Məsələn, 10 min kubmetr su istifadə edən təsərrüfat üçün ödəniş 10 manat, 100 min kubmetr üçün isə 100 manat təşkil edir.
Bu rəqəmlərdən çıxan əsas nəticə odur ki, yaxın perspektivdə yeni su ödənişinin pomidor, kartof, soğan, tərəvəz və digər kənd təsərrüfatı məhsullarının qiymətində nəzərəçarpacaq artım yaratması gözlənilmir. Məhsulun maya dəyərində yanacaq, gübrə, toxum, pestisid, texnika, əmək və logistika xərclərinin çəkisi suya görə ödənilən məbləğdən dəfələrlə böyükdür. Başqa sözlə, ərzaq bazarında bahalaşmanın əsas səbəbi suyun qiyməti olmayacaq.
Lakin yeni mexanizmin iqtisadi əhəmiyyətini yalnız fermerin ödəyəcəyi məbləğlə ölçmək düzgün deyil. Azərbaycanın kənd təsərrüfatı qarşısında getdikcə daha ciddi su problemi dayanır. İqlim dəyişiklikləri, yağıntıların qeyri-sabitliyi, su ehtiyatlarının azalması və mövcud infrastrukturda itkilərin yüksək olması kənd təsərrüfatının gələcək inkişafını su resurslarının idarə edilməsindən asılı vəziyyətə gətirir.
Belə şəraitdə suyun tamamilə pulsuz resurs kimi qəbul edilməsi iqtisadi baxımdan səmərəli model deyil. Pulsuz və ya faktiki olaraq dəyərsiz resurs kimi qəbul edilən suya qənaət etmək üçün stimul da zəifləyir. Fermer istifadə etdiyi suyun miqdarının iqtisadi nəticəsini hiss etmədikdə, daha çox su götürmək onun üçün əlavə xərc yaratmır. Yeni ödəniş mexanizmi məhz bu davranışı dəyişdirməyə yönələb.
Burada məqsəd fermerdən böyük məbləğ toplamaq deyil, suyun uçotunu və istifadəsini iqtisadi mexanizmə bağlamaqdır. Su sərfinin ölçülməsi genişləndikcə hansı təsərrüfatın nə qədər su istifadə etdiyi, hansı məhsulun nə qədər su tələb etdiyi və suvarmada harada itkilərin yarandığı daha aydın görünəcək. Bu isə gələcəkdə kənd təsərrüfatı siyasətinin daha dəqiq qurulmasına imkan verə bilər.
Məsələn, eyni ərazidə bir fermer məhsul vahidinə görə daha az su sərf etməklə eyni və ya daha yüksək məhsuldarlıq əldə edirsə, onun texnologiyası iqtisadi baxımdan daha səmərəli hesab olunmalıdır. Belə yanaşma damcı suvarma, yağmurlama və digər müasir suvarma sistemlərinə keçidi sürətləndirə bilər.
Əslində Azərbaycanın kənd təsərrüfatı üçün əsas məsələ suyun ucuz və ya baha olması deyil, bir kubmetr sudan nə qədər məhsul və gəlir əldə edilməsidir. Bu yanaşma kənd təsərrüfatında struktur dəyişikliklərini də sürətləndirə bilər. Su qıtlığı olan ərazilərdə çox su tələb edən məhsulların genişləndirilməsi əvəzinə daha az su tələb edən, lakin yüksək gəlir gətirən məhsulların seçilməsi iqtisadi baxımdan daha məqsədəuyğun ola bilər. Ancaq burada dövlətin məsuliyyəti də artır. Fermerdən suya qənaət tələb edilirsə, ona suya qənaət etmək üçün texniki və maliyyə imkanları yaradılmalıdır. Damcı suvarma sistemlərinin alınmasına subsidiyaların, güzəştli kreditlərin və investisiya təşviqlərinin genişləndirilməsi bu siyasətin vacib hissəsi olmalıdır. Əks halda suya ödəniş tətbiqi fermer üçün yalnız yeni xərc və əlavə inzibati prosedur kimi görünə bilər.
Digər mühüm məsələ suvarma infrastrukturundakı itkilərdir. Fermerin istifadə etdiyi suyun bir hissəsi onun təsərrüfatına çatana qədər kanallarda və köhnə suvarma sistemlərində itirilirsə, suya qənaətin bütün məsuliyyətini fermerin üzərinə qoymaq düzgün olmaz. Buna görə yeni ödəniş mexanizmi kanal və suvarma şəbəkələrinin modernləşdirilməsi ilə paralel getməlidir.
Əks halda sistemdə paradoks yarana bilər: fermer sudan səmərəli istifadə etməyə çalışır, amma dövlət infrastrukturunda itkilər davam edir. Bu isə suyun real iqtisadi dəyərinin formalaşmasına mane olur.
Yeni qaydanın daha bir müsbət tərəfi su resurslarının uçotunun yaxşılaşması ola bilər. Azərbaycanda hansı rayonun, hansı məhsulun və hansı təsərrüfatın nə qədər su tələb etdiyinə dair daha dəqiq məlumat bazası formalaşdıqca, su bölgüsü də daha rasional aparıla bilər. Bu, xüsusilə su qıtlığı yaşayan ərazilər üçün vacibdir. Bununla yanaşı, su ödənişlərinin gələcəkdə artırılması ehtimalı da iqtisadi baxımdan diqqətdə saxlanmalıdır. Hazırkı məbləğ olduqca aşağıdır və onun əsas funksiyası fiskal gəlir toplamaqdan çox uçot və səmərəli istifadə üçün stimul yaratmaqdır. Lakin gələcəkdə su qıtlığı daha da dərinləşərsə, suyun qiymətləndirilməsi mexanizmlərinin dəyişdirilməsi mümkündür. Bu halda artıq fermerlərin maya dəyərinə təsir məsələsi daha ciddi əhəmiyyət kəsb edə bilər. Ona görə də indiki mərhələdə yeni ödənişin özünü ərzaq inflyasiyasının yeni mənbəyi kimi qiymətləndirmək doğru deyil. 1000 kubmetr su üçün 1 manatlıq ödəniş kənd təsərrüfatı məhsullarının maya dəyərini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcək səviyyədə deyil. Əksinə, düzgün tətbiq edilərsə, yeni mexanizm uzunmüddətli dövrdə ərzaq qiymətlərinin sabitliyi üçün faydalı ola bilər. Çünki suya qənaət edən texnologiyaların yayılması məhsuldarlığı qoruyaraq su sərfini azaltmağa, su qıtlığı riskini aşağı salmağa və kənd təsərrüfatının iqlim dəyişikliklərinə davamlılığını artırmağa imkan verə bilər.
Burada əsas iqtisadi məntiq sadədir: bu gün suya qənaət etməyin xərci sabah su çatışmazlığının yaratdığı məhsul itkisi və qiymət artımından daha aşağıdır.
Beləliklə, sentyabrın 1-dən tətbiq ediləcək su ödənişlərinin ilkin mərhələdə ərzaq qiymətlərinə ciddi təzyiq göstərməsi gözlənilmir. Əsas dəyişiklik fermerin ödəyəcəyi məbləğin artması deyil, suyun idarə olunmasına yanaşmanın dəyişməsidir. Əgər bu mexanizm müasir suvarma texnologiyalarına keçid, infrastrukturun yenilənməsi, dəqiq uçot və fermerlərə dövlət dəstəyi ilə tamamlanarsa, Azərbaycan kənd təsərrüfatında suyun daha məhsuldar istifadəsinə şərait yarana bilər.
Nəticədə suyun qiymətləndirilməsi ərzağı bahalaşdıran əlavə amilə deyil, əksinə, gələcəkdə su qıtlığının ərzaq istehsalına və qiymətlərə vura biləcəyi zərbəni azaltmağa xidmət edən iqtisadi alətə çevrilə bilər.
Akif NƏSİRLİ
