Xaqani Cəfərli: "Qazaxıstan və Qırğızıstanın TRIPP layihəsinə qoşulması Azərbaycanın maraqlarına tam uyğundur"
Ermənistan Qazaxıstan və Qırğızıstanı ABŞ-ın iştirakı ilə həyata keçirilən TRIPP ("Trampın Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu") layihəsinə səhmdar kimi qoşulmağa dəvət edib. Təklifə əsasən, Ermənistanın layihədə ilkin olaraq 26 faiz payı olacaq və bu payın 5 faizi Qazaxıstana, 5 faizi isə Qırğızıstana verilə bilər.
Məsələ Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanla Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev arasında telefon danışığında müzakirə olunub. Tərəflər, həmçinin, Ermənistanın dəmir yollarının idarəçiliyinin Qazaxıstan tərəfinə verilməsi imkanını müzakirə ediblər. Tokayevin oktyabr ayında Ermənistana rəsmi səfər etməsi də gözlənilir.
Qırğızıstanın layihəyə mümkün qoşulması isə əsasən Mərkəzi Asiyanın Avrasiya üzrə nəqliyyat və ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından maraq doğurur. Lakin hazırda Qırğızıstanın səhmdar kimi layihəyə qoşulmağa razılıq verdiyi barədə rəsmi məlumat yoxdur.
Layihənin əsas məqsədi Azərbaycanın əsas hissəsini Ermənistan ərazisindən keçməklə Naxçıvanla birləşdirən nəqliyyat bağlantısının yaradılmasıdır. Marşrut daha geniş regional nəqliyyat şəbəkəsinin bir hissəsi kimi nəzərdə tutulur və gələcəkdə Körfəz ölkələri ilə Qara dəniz hövzəsi arasında dəmir yolu əlaqələrinin genişlənməsinə imkan yarada bilər.
Layihənin idarəçiliyinin ABŞ şirkətinə verilməsi və həmin şirkətə infrastruktur üzərində 99 ilədək eksklüziv idarəetmə hüququnun təqdim olunması nəzərdə tutulur. Yəni Ermənistan Zəngəzur marşrutunu Azərbaycan-Naxçıvan bağlantısından Qazaxıstan və Qırğızıstanın da iştirakı ilə daha geniş beynəlxalq nəqliyyat və investisiya layihəsinə çevirməyə çalışır.
Ermənistanın öz payının 10 faizini Mərkəzi Asiyanın iki ölkəsinə verməsində əsas məqsədi nədir? Bu addım TRIPP layihəsinin beynəlxalq iştirakçılarının və siyasi dəstəyinin genişlənməsi baxımından Ermənistan üçün hansı üstünlükləri yarada bilər? Eyni zamanda, Qazaxıstan və Qırğızıstanın layihəyə səhmdar kimi daxil olması Azərbaycan üçün hansı pozitiv və neqativ perspektivlər doğura bilər? Bu, Zəngəzur marşrutunun daha geniş Transxəzər və Orta Dəhliz şəbəkəsinə inteqrasiyasını sürətləndirə, yoxsa layihənin geosiyasi yükünü və iştirakçılar arasında maraq toqquşması riskini artıra bilər?
Politoloq Xaqani Cəfərli məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, TRIPP layihəsi Avrasiyanın ən mühüm logistika sistemlərindən biri olmağa iddialıdır və Orta Dəhlizin ən vacib hissələrindən birinə çevrilə bilər.
Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın işğal altında olan torpaqlarını azad etməsindən dərhal sonra ölkənin əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirəcək Zəngəzur marşrutunun yaradılması məsələsi gündəmə gəlib. Həmin dövrdə isə Rusiya hələ qlobal iqtisadiyyatdan və beynəlxalq münasibətlər sistemindən indiki səviyyədə təcrid olunmamışdı.
"Rusiyanın Ukraynaya qarşı başlatdığı müharibə və bunun nəticəsində Rusiyadan yan keçən alternativ nəqliyyat marşrutlarına tələbatın kəskin güclənməsı Orta Dəhlizə marağı əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Bu proses Zəngəzur marşrutunun əhəmiyyətini daha da yüksəltdi. Çünki söhbət yalnız Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən nəqliyyat xəttindən getmir. Burada daha geniş Avrasiya nəqliyyat şəbəkəsinin formalaşdırılmasından söhbət gedir", – deyə politoloq bildirib.
Xaqani Cəfərli hesab edir ki, Qazaxıstan və Qırğızıstanın TRIPP layihəsinə səhmdar kimi qoşulması Azərbaycanın maraqlarına tam uyğundur. Onun fikrincə, bu iki ölkənin layihədə iştirakının Azərbaycan üçün hər hansı ciddi neqativ təsir yaradacağını düşünmək üçün əsas yoxdur. Əksinə, bunun bir sıra mühüm müsbət nəticələri ola bilər.
"Əvvəla, Qazaxıstan və Qırğızıstanın layihəyə səhmdar kimi daxil olması həmin ölkələrin marşrutdan istifadə etməkdə marağını daha da artıracaq. Çünki onlar artıq yalnız bu nəqliyyat xəttindən istifadə edən ölkələr deyil, həm də onun iqtisadi iştirakçısı olacaqlar. Bu isə marşrutun yük və sərnişin potensialının artmasına, yeni ticarət əlaqələrinin formalaşmasına və layihənin iqtisadi baxımdan daha dayanıqlı olmasına şərait yarada bilər", – deyə ekspert vurğulayıb.
Politoloqun sözlərinə görə, məsələnin digər mühüm tərəfi layihənin coğrafiyasının genişlənməsi və daha çox ölkənin prosesə cəlb olunmasıdır.
"Qazaxıstan və Qırğızıstanın TRIPP layihəsinə səhmdar kimi qoşulması layihənin daha da qloballaşmasına səbəb ola bilər. Bu, eyni zamanda, Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanın nəqliyyat və iqtisadi baxımdan daha sıx şəkildə bir-birinə bağlanmasına imkan yaradar. Belə bir inteqrasiya həm region ölkələrinin qarşılıqlı iqtisadi asılılığını artırar, həm də onların uzunmüddətli sabitlikdə marağını gücləndirər", – deyə Xaqani Cəfərli qeyd edib.
Ekspert hesab edir ki, layihəyə Mərkəzi Asiya ölkələrinin cəlb olunmasının geosiyasi əhəmiyyəti də kifayət qədər böyükdür. Onun fikrincə, marşrutun iştirakçılarının sayı artdıqca ayrı-ayrı dövlətlərin layihəyə təsir imkanları nisbətən azalır və nəqliyyat dəhlizi daha çox beynəlxalq xarakter alır.
"Bu iştirak Rusiyanın layihəyə mənfi təsir imkanlarının qarşısının alınması baxımından da faydalı ola bilər. Nə qədər çox ölkə layihədə maraqlı tərəfə çevrilərsə, həmin marşrutun taleyinin yalnız bir və ya iki dövlətin siyasi iradəsindən asılı qalması ehtimalı bir o qədər azalır. Bu baxımdan Qazaxıstan və Qırğızıstanın səhmdar kimi iştirakı layihənin siyasi və iqtisadi dayanıqlığını gücləndirə bilər", – deyə politoloq bildirib.
Xaqani Cəfərli hesab edir ki, Ermənistanın özünə məxsus 26 faizlik payın 5 faizini Qazaxıstana, digər 5 faizini isə Qırğızıstana verməsi təklifi də məhz bu baxımdan qiymətləndirilməlidir.
"Əgər Ermənistan TRIPP layihəsində özünə düşən 26 faizlik payın 5 faizini Qazaxıstana, 5 faizini isə Qırğızıstana verməklə onları layihənin iştirakçılarına çevirərsə, bu, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın vahid nəqliyyat və iqtisadi məkan kimi formalaşması prosesinə mühüm töhfə verə bilər. Bu prosesin uzunmüddətli perspektivdə hər iki regiona sabitlik və rifah gətirmək potensialı var", – deyə ekspert vurğulayıb.
Politoloqun fikrincə, burada Azərbaycanın maraqları ilə Ermənistanın layihə daxilində apardığı siyasət arasında müəyyən uyğunluq da yaranır. Çünki Azərbaycanın əsas məqsədlərindən biri Zəngəzur marşrutunun regional və beynəlxalq nəqliyyat sisteminə inteqrasiya olunması, onun yalnız ikitərəfli bağlantı deyil, genişmiqyaslı beynəlxalq dəhlizin bir hissəsinə çevrilməsidir.
"Marşrut nə qədər çox ölkəni birləşdirərsə, onun iqtisadi və siyasi əhəmiyyəti də bir o qədər artar. Qazaxıstan və Qırğızıstanın layihədə iştirakı Orta Dəhlizin Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında bağlantısını gücləndirəcək. Bu isə Azərbaycan üçün həm tranzit imkanlarının genişlənməsi, həm də ölkənin regional logistika mərkəzi kimi mövqeyinin möhkəmlənməsi baxımından müsbət nəticə verə bilər", – deyə Xaqani Cəfərli bildirib.
Ekspert hesab edir ki, bu proses həmçinin region ölkələrinin iqtisadi maraqlarını siyasi sabitliklə daha sıx bağlaya bilər. Çünki nəqliyyat və logistika layihələrinə böyük investisiya qoyan dövlətlər həmin marşrutların təhlükəsiz və fasiləsiz fəaliyyət göstərməsində birbaşa maraqlı olurlar.
"Qənaətimcə, Ermənistanın TRIPP layihəsində özünə düşən 26 faizlik payın 5 faizini Qazaxıstana, 5 faizini isə Qırğızıstana verməsində Azərbaycanın maraqları baxımından hər hansı təhlükə görmürəm. Əksinə, layihənin iştirakçı ölkələrinin sayının artması, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqələrin güclənməsi və Orta Dəhlizin genişlənməsi Azərbaycanın strateji və iqtisadi maraqlarına cavab verir", – deyə politoloq fikrini yekunlaşdırıb.
Dəniz NƏSİRLİ
