Mətləb Salahov: "Venesuelanın neft ehtiyatlarının ABŞ-ın nəzarətinə verilməsini nəzərdə tutan 100 illik müqavilə açıq şəkildə iqtisadi istismar sənədidir"
ABŞ Prezidenti Donald Tramp ABŞ ilə Venesuela arasında böyükmiqyaslı neft razılaşmasının əldə edildiyini açıqlayıb. Razılaşmaya əsasən, ABŞ tərəfi Venesuelanın 65 milyard barreldən çox təsdiqlənmiş neft ehtiyatlarının böyük hissəsinə nəzarət əldə edəcək. Tramp bu addımın ABŞ-ın enerji təminatını gücləndirəcəyini və ölkədə yanacağın qiymətinin aşağı düşməsinə şərait yaradacağını bildirib.
Venesuelanın müvəqqəti prezidenti Delsi Rodriqes isə razılaşmanı ölkənin neft sənayesinin bərpası üçün mühüm addım kimi qiymətləndirib. 25 illik saziş çərçivəsində 17 neft yatağının və 8 yeni yatağın işlənməsi, hasilatın gündəlik 1,5 milyon barrelə çatdırılması və ölkəyə böyük həcmdə investisiya cəlb edilməsi nəzərdə tutulur.
Məsələnin əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, ABŞ Venesuelanın nəhəng neft ehtiyatlarına çıxışını və hasilat üzərində təsirini genişləndirir, Venesuela isə bunun müqabilində investisiya, texnologiya və neft sənayesinin yenidən qurulmasına ümid edir. Bununla belə, sazişin detalları və onun uzunmüddətli iqtisadi nəticələri ilə bağlı hələ də müəyyən suallar qalır.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp Venesuela ilə əldə olunan neft razılaşmasını açıqlayarkən "amerikalı vergi ödəyicilərinə heç bir xərc çəkmədən" Venesuelanın 65 milyard barreldən çox təsdiqlənmiş neft ehtiyatlarının böyük hissəsi üzərində ABŞ-ın nəzarət əldə etdiyini bildirib.
"Heç bir xərc çəkmədən" başqa bir ölkənin milli sərvəti olan neft ehtiyatları üzərində nəzarətin əldə edilməsi hüquqi və iqtisadi baxımdan nə deməkdir? Bu, sadəcə investisiya və hasilat müqaviləsidir, yoxsa faktiki olaraq Venesuelanın təbii sərvətlərinin xarici dövlətin nəzarətinə verilməsi, milli sərvətin mənimsənilməsi və ya müsadirəsi kimi qiymətləndirilə bilər? Bu razılaşmanın mahiyyətini necə qiymətləndirmək lazımdır və belə bir model beynəlxalq hüquq və dövlətlərin təbii sərvətləri üzərində suverenliyi baxımından hansı presedenti yarada bilər?
Araşdırmaçı jurnalist, siyasi şərhçi Mətləb Salahov məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, əvvəla, ABŞ dövlət başçısı Donald Tramp artıq bütün beynəlxalq hüquq normalarını bir kənara atıb, digər bir suveren dövlətin təbii sərvətlərini nümayişkaranə şəkildə mənimsəmək presedenti yaratdı. Siyasi şərhçinin fikrincə, əslində bu mənfi presedent Venesuela prezidenti Nikolas Maduro gecənin bir aləmi yatağından oğurlanıb, başına çuval keçirilib gecə ikən ABŞ-a gətiriləndə yaranmışdı. Onun fikrincə, bu, beynəlxalq hüquq üçün, dünya düzəni üçün olduqca təhlükəli bir adətin əsası kimi tarixdə qaldı.
Mətləb Salahov birdirir ki, bu hadisənin beynəlxalq hüquq baxımından qiymətləndirilməsi dünya düzənindəki acınacaqlı vəziyyətin gerçək üzünü də ortaya qoydu. Araşdırmasının təbirincə, "kim güclüdür, hər şeydə haqlıdır" kimi qorxulu presedent beynəlxalq münasibətlər sistemi üçün daha dərin normativ problem kimi üzə çıxdı. M.Salahov qeyd edir ki, BMT Nizamnaməsinin əsas prinsiplərinə görə, dövlətlərin ərazi toxunulmazlığı, siyasi müstəqilliyi və gücdən istifadənin qadağan olunması beynəlxalq nizamın təməl sütunlarıdır: "Əlbəttə, yalnız kağız üzərində! ABŞ-ın BMT Təhlükəsizlik Şurasının açıq mandatı olmadan Venesuela ərazisində hərbi əməliyyat keçirməsi bu prinsiplərlə açıq ziddiyyət təşkil edir.
Rəsmi Vaşinqton öz addımını ağır beynəlxalq cinayətlərə görə fərdi məsuliyyət və universal yurisdiksiya arqumenti ilə əsaslandırsa da, beynəlxalq hüquqda bu cür mexanizmlər adətən beynəlxalq məhkəmələr və kollektiv qərar mexanizmləri vasitəsilə tətbiq olunur. Amma ABŞ-ın strateji maraqları üçün bu şəkildəki siyasi rəzalətin yaranması bütün hüquq normalarının bir qara qəpiyə dəymədiyini də fakt olaraq ortaya qoydu".
M.Salahıvun fikrincə, əlbəttə, Ağ Ev rəhbərinin davası N.Maduro ilə deyildi. Guya bu ölkədən narkotik qaçaqmalçılığının Amerika ölkəsi üçün yaratdığı təhlükəyə görə ABŞ rəhbərliyi Venesuelaya müdaxilə etdi. Əslində dünyada ağlı başında olan hər kəsə aydındır ki, D.Tramp Administrasiyası Venesuelanın zəngin neft qaynaqları və digər milli sərvətlərinə əl qoymaq üçün bu ölkədə əməliyyat keçirdi. İndi isə məlum olur ki, Vaşinqton administrasiyasının təzyiqi ilə Venesuela ilə neft ehtiyatlarının ABŞ-ın nəzarətinə verilməsini nəzərdə tutan müqavilənin imzalanması açıq şəkildə iqtisadi istismar sənədidir: "Bu, Trampın da açıqladığı kimi, dünya tarixində ən böyük neft müqaviləsidir. Diqqət edin: bu müqavilə yuxarıda qeyd etdiyimiz maraqların artıq hüquqi baxımdan sənədləşdirilməsi prosesidir".
"Üstəlik bu sövdələşmə Vaşinqtonun "North American Blue Energy Partners" özəl şirkətində birbaşa pay almasını nəzərdə tutur ki, bu şirkətə də ölkə ehtiyatlarının beşdə birini təşkil edən təxminən 65 milyard barel ehtiyata malik 17 Venesuela neft yatağı üzərində yüzillik hüquqlar veriləcək - 100 illik hüquq!
Əlbəttə aydındır ki, Venesuelada başladılan proseslərin tək məqsədi vardı – bu ölkənin nəhəng neft ehtiyatlarına nəzarət etmək, daxili bazarda benzin qiymətlərini aşağı salmaq və regionda ABŞ-ın təhlükəsizliyini təmin etmək. Hazırkı Ağ Ev rəhbərliyinin digər bir Cənubi Amerika dövlətinin təbii sərvətlərini bu şəkildə istismar etməsi, həm də yüz illərdir ABŞ-ın elan etdiyi demokratik dövlət ənənələrinin lazımsız kağız parçası kimi tarixin zibilliyinə atılması və əvəzində imperiyanın iqtisadi maraqları üçün digələrlərinin sərvətlərinin qamarlanması deməkdir", - deyə M.Salahov fikrinə yekun vurub.
Dəniz NƏSİRLİ
