Akif Nəsirli: “Vətəndaşın gəlirinin daha böyük hissəsi gündəlik tələbatlara yönəldikdə, kredit ödənişləri üçün vəsait qalmır”
Azərbaycanda vaxtı keçmiş kreditlər artmaqda davam edir. Mərkəzi Bankın avqustun 26-da açıqladığı hesabata görə, bu il avqustun 1-nə ölkə banklarında vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği 723 milyon manata çatıb.
Qurumun açıqlamasına görə, bu məbləğ iyulun 1-i ilə müqayisədə təqribən 4 milyona, iyunun 1-nə nisbətən isə 88 milyon manata yaxın çoxdur. Problemli kreditlər ilin əvvəli ilə müqayisədə 30 faizə yaxın, bir il əvvələ nisbətdə isə 36 faizdən çox artıb.
Qeyd edək ki, Azərbaycanda 2015-ci ildə iki devalvasiya baş vermiş, manat iki dəfədən çox dəyər itirib. O dövrdə problemli kreditlər 2 milyard manata yaxın olub. 2019-cu il fevralın 19-da isə Prezident fiziki şəxslərin xarici valyutada olan problemli kreditlərinin həlli ilə bağlı fərman imzaladı. Həmin fərmana əsasən, 10 min dollara qədər kredit götürmüş fiziki şəxslərin 2015-ci il devalvasiyaları nəticəsində yaranmış borc fərqini dövlət ödədi. Bu addımdan sonra problemli kreditlər azaldı. 2021-ci ilin əvvəlində vaxtı keçmiş kreditlərin yenidən artdığı açıqlandı və bu, koronavirus pandemiyası ilə əlaqələndirildi. 2022-ci ildə isə problemli kreditlərin azaldığı vurğulanırdı. Ancaq son bir ildə, əsasən, əks proses müşahidə edilir.
Maraqlıdır, belə sürətli artım nədən irəli gəlir?
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən iqtisadçı-ekspert Akif Nəsirli baki-xeber.com-a açıqlamasında vaxtı keçmiş kreditlərin artmasını bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “Bu artımın əsas səbəbini yalnız əhalinin kredit ödənişlərini gecikdirməsi ilə izah etmək düzgün olmaz. Burada həm əhalinin maliyyə yükünün artması, həm kreditləşmənin sürətlənməsi, həm də əvvəlki illərlə müqayisədə kredit portfelinin strukturunun dəyişməsi rol oynayır. Əvvəla, son illərdə istehlak kreditləri və xüsusilə təminatsız kreditlər genişlənib. İnsanlar gündəlik xərclərini, məişət texnikası, avtomobil, təmir və digər ehtiyaclarını daha çox kredit hesabına maliyyələşdirirlər. Kredit götürənlərin sayı və ümumi borclanma artdıqca, müəyyən hissənin ödənişləri gecikdirməsi də təbii olaraq problemli kreditlərin həcmini artırır. Burada əsas məsələ kreditlərin özünün artması ilə yanaşı, bəzi borcalanların gəlirlərinin kredit ödənişlərinin artım tempinə çatmamasıdır.
İkinci mühüm amil əhalinin real maliyyə yüküdür. Nominal əməkhaqları və gəlirlər artsa da, ərzaq, kommunal xidmətlər, kirayə, nəqliyyat və digər gündəlik xərclərin bahalaşması ailələrin sərbəst gəlirini azalda bilər. Vətəndaşın gəlirinin daha böyük hissəsi gündəlik tələbatlara yönəldikdə, kredit ödənişləri üçün əvvəlki qədər vəsait qalmır. Nəticədə gecikmələr yaranır və müəyyən müddətdən sonra bu kreditlər vaxtı keçmiş kreditlər kateqoriyasına düşür. Digər tərəfdən, faiz yükü də əhəmiyyətlidir. Xüsusilə istehlak kreditlərində faiz dərəcələri kifayət qədər yüksək olduqda, borcalanın aylıq ödənişi artır. Kredit götürərkən gəliri həmin ödənişi qarşılamağa imkan verən şəxs sonradan gəlir itkisi, əlavə xərc və ya ailə büdcəsində yaranan başqa problem səbəbindən ödənişi gecikdirə bilər. Burada kreditlərin müddəti də rol oynayır. Uzunmüddətli kreditlərdə borcalanın gələcək maliyyə vəziyyətini əvvəlcədən dəqiq proqnozlaşdırmaq çətindir. Bir neçə il ərzində iş yerinin dəyişməsi, gəlirin azalması, ailə xərclərinin artması və digər səbəblər əvvəlcə normal görünən krediti problemli borca çevirə bilər.
Problemli kreditlərin artımında biznes kreditlərinin vəziyyətini də nəzərə almaq lazımdır. Kiçik və orta sahibkarların gəlirləri mövsümi və bazar şərtlərindən daha çox asılıdır. Satışların azalması, xammal və logistika xərclərinin yüksəlməsi, daxili tələbin zəifləməsi və ya biznesin pul axınında yaranan problem kredit ödənişlərinin gecikməsinə səbəb ola bilər. Buna görə artımı yalnız fiziki şəxslərin istehlak kreditləri ilə əlaqələndirmək düzgün olmaz”.
A.Nəsirli hesab edir ki, problemli kreditlərin məbləğinin artması avtomatik olaraq bank sektorunda böhran demək deyil: “Əsas göstəricilərdən biri vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelinə nisbətidir. Kredit portfeli sürətlə böyüyürsə, problemli kreditlərin manat ifadəsində artması müəyyən dərəcədə normal ola bilər. Lakin problemli kreditlərin həm məbləğinin, həm də ümumi portfeldə payının davamlı yüksəlməsi daha ciddi siqnal sayılır. 2015-ci ildən sonrakı vəziyyətlə indiki dövr arasında ciddi fərq var. Həmin vaxt manatın iki dəfə devalvasiyası xarici valyutada kredit götürmüş əhalinin borc yükünü kəskin artırmışdı. Buna görə problemli kreditlərin 2 milyard manata yaxınlaşmasının əsas səbəblərindən biri məhz valyuta şoku idi. 2019-cu ildə qəbul edilən kompensasiya mexanizmi isə müəyyən kateqoriyadan olan fiziki şəxslərin borc yükünü əhəmiyyətli dərəcədə azaltdı. İndiki artım isə daha çox daxili amillərlə bağlı görünür. Burada əsas risk manatın kəskin ucuzlaşması deyil, kreditləşmənin genişlənməsi fonunda əhalinin və biznesin borc xidmətini ödəmək imkanlarının zəifləməsidir. Yəni bugünkü vəziyyəti 2015-ci ildəki valyuta böhranı ilə birbaşa müqayisə etmək doğru olmaz.
Pandemiya dövründə də vaxtı keçmiş kreditlərin artması iqtisadi fəallığın zəifləməsi və insanların gəlirlərinin azalması ilə bağlı olmuşdu. Hazırkı vəziyyətdə isə iqtisadiyyat pandemiyadakı kimi fövqəladə məhdudiyyətlər şəraitində deyil. Buna görə son artım daha çox kredit bazarının genişlənməsi və borcalanların ödəmə qabiliyyəti arasındakı tarazlığın müəyyən qədər pozulması ilə izah edilə bilər. 723 milyon manatlıq problemli kredit hələ bank sisteminin bütövlükdə dayanıqsız olduğunu göstərmir. Azərbaycan banklarının kapital adekvatlığı, likvidliyi və ehtiyat yaratmaq imkanları da qiymətləndirilməlidir. Əsas narahatlıq problemin sürətlə artmasıdır. Əgər bu tendensiya bir neçə ay deyil, uzun müddət davam edərsə, bankların daha çox ehtiyat yaratmasına, kredit şərtlərini sərtləşdirməsinə və nəticədə yeni kreditlərin bahalaşmasına səbəb ola bilər. Burada bir növ zəncirvari risk də yaranır. Problemli kreditlər artır, banklar riskləri azaltmaq üçün kredit verməyə daha ehtiyatlı yanaşır, xüsusilə riskli müştərilərə kredit şərtləri sərtləşir. Bu isə maliyyələşməyə ehtiyacı olan əhali və kiçik biznes üçün əlavə çətinlik yarada bilər. Digər tərəfdən, banklar problemli kreditləri kompensasiya etmək üçün daha yüksək faiz və komissiyalar tətbiq etməyə meyllənə bilər. Buna görə hazırda əsas sual 723 milyon manatın özü deyil, bu məbləğin hansı kreditlər hesabına formalaşmasıdır. Əgər artım əsasən kiçik məbləğli istehlak kreditlərindədirsə, problem daha çox əhalinin borclanma yükü ilə bağlıdır. Əgər biznes kreditlərində sürətli artım varsa, bu, sahibkarların pul axını və iqtisadi fəallıqla bağlı risklərdən xəbər verə bilər. Əgər iri kreditlərdə artım müşahidə olunursa, bank sektorunun riskləri daha fərqli qiymətləndirilməlidir.
Nəticə etibarilə, son bir ildə problemli kreditlərin 36 faizdən çox artması diqqətəlayiq tendensiyadır. Bunun arxasında əsasən kreditləşmənin sürətli genişlənməsi, əhalinin borclanma yükünün artması, gündəlik xərclərin yüksəlməsi, bəzi borcalanların gəlirlərinin kredit ödənişləri qədər sürətlə artmaması və bizneslərin pul axınında yaranan çətinliklər dayanır. Bu proses hələ 2015-ci ildəki kimi sistemli valyuta şoku xarakteri daşımır. Lakin artım tempi qorunarsa, Mərkəzi Bank və kommersiya bankları üçün əsas risk kredit keyfiyyətinin pisləşməsi olacaq”.
Vidadi ORDAHALLI
