Ali Məhkəmənin vətəndaşlar üçün hazırladığı hüquqi izahda bildirilib ki, Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, fiziki şəxslər arasında faizlə borc verilməsi öz-özlüyündə qadağan deyil. Borc verən müqavilədə müəyyən edilmiş faizləri almaq hüququna malikdir.
Lakin şəxs müxtəlif insanlara davamlı və gəlir əldə etmək məqsədilə faizlə borc verirsə, bu artıq adi borc münasibəti deyil, kredit fəaliyyəti kimi qiymətləndirilə bilər. Belə fəaliyyət yalnız qanunla buna hüququ olan şəxslər tərəfindən həyata keçirilə bilər. Əks halda bu, qanunsuz sahibkarlıq kimi qiymətləndirilərək hüquqi məsuliyyət yarada bilər.
Faizlə borc münasibətləri yazılı müqavilə ilə rəsmiləşdirilməli, borcun məbləği, faiz dərəcəsi, ödəniş və qaytarılma şərtləri dəqiq göstərilməlidir. Pulun verilməsi və qaytarılması da sənədləşdirilməlidir. Əgər məhkəmə borc verənin fəaliyyətini qanunsuz hesab edərsə, onun faiz və digər gəlir tələbləri məhdudlaşdırıla bilər. Bu səbəbdən şəxsi vəsaitdən istifadə edilməsi belə, həmin vəsaitin sistemli şəkildə faizlə borc verilməsi üçün avtomatik hüquq yaratmır.
Faizlə borc verməyin qanunsuz olduğu bildirilir. Çünki kredit vermək və bunun müqabilində faiz almaq hüququ qanunla müvafiq rəsmi qurumlara və kredit fəaliyyəti həyata keçirmək hüququ olan şəxslərə verilib. Bəs vətəndaşlar arasında faizlə borc verilməsi necə müəyyən edilə və sübuta yetirilə bilər? Bir şəxsin digərinə faizlə borc pul verdiyini hansı mexanizmlə müəyyən etmək mümkündür? Əgər bu məsələ yalnız tərəflər arasında mübahisə yarandıqda məhkəməyə çıxarılaraq sübuta yetirilə bilirsə, digər hallarda belə fəaliyyətin aşkarlanması necə həyata keçirilir? Belə olan halda Ali Məhkəmənin bu izahının praktiki əhəmiyyəti nədən ibarətdir?
Xəyal Bəşirov: "Ali Məhkəmənin izahı belə fəaliyyətlə məşğul olmaq istəyən şəxsləri rəsmiləşməyə məcbur edəcək"
Hüquqşünas Xəyal Bəşirov məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Ali Məhkəmənin vətəndaşlar üçün hazırladığı hüquqi izah son dövrlərdə məhkəmə mübahisələrinə səbəb olan faizlə borc vermə məsələsi ilə bağlı bir sıra mühüm suallara aydınlıq gətirir.
Onun sözlərinə görə, bu məsələ uzun müddətdir ki, məhkəmə təcrübəsində ciddi problemlər yaradır və tərəflər arasında uzunmüddətli mübahisələrə səbəb olur. Bir çox hallarda vətəndaşlar verdikləri pulun qarşı tərəfə borc kimi verildiyini sübut etməkdə çətinlik çəkirlər. Tərəflər arasında yazışmaların və ya müəyyən yazılı razılaşmanın olması belə, pulun hansı məqsədlə verildiyi, nə qədər vəsaitin qaytarıldığı və digər ödənişlərin həyata keçirilib-keçirilmədiyi ilə bağlı mübahisələri tam aradan qaldırmır. Nəticədə belə işlər məhkəmələrin iş yükünü artırır və uzun proseslərə çevrilir.
Xəyal Bəşirov qeyd edib ki, Ali Məhkəmənin izahını diqqətlə oxuduqda burada vətəndaşların borc verməsinə ümumi qadağanın nəzərdə tutulmadığı aydın görünür. Yəni bir şəxsin öz vəsaitindən digər şəxsə müəyyən müddətə borc verməsi və müqavilədə nəzərdə tutulduğu halda bunun müqabilində faiz əldə etməsi avtomatik olaraq qanunsuz fəaliyyət hesab edilmir.
Hüquqşünasın fikrincə, əsas məsələ bu fəaliyyətin xarakteri və sistemli olub-olmamasıdır. Əgər şəxs bir dəfə və ya ayrı-ayrı hallarda öz pulunu kiməsə borc verirsə, bu, adi mülki-hüquqi münasibət çərçivəsində qiymətləndirilə bilər. Lakin həmin şəxs davamlı şəkildə çoxsaylı insanlara və gəlir əldə etmək məqsədilə faizlə pul verməklə məşğuldursa, artıq burada peşəkar kredit fəaliyyəti məsələsi ortaya çıxır.
O bildirib ki, qanunvericiliyə əsasən, kredit fəaliyyəti xüsusi hüquqa malik olan banklar, bank olmayan kredit təşkilatları və digər müvafiq subyektlər tərəfindən həyata keçirilə bilər. Belə fəaliyyət sistemli xarakter daşıyırsa, onun rəsmiləşdirilməsi və qanunvericiliyin tələblərinə uyğun həyata keçirilməsi tələb olunur. Eyni zamanda əldə olunan gəlirlərlə bağlı vergi öhdəlikləri də meydana çıxır.
Xəyal Bəşirov vurğulayıb ki, Ali Məhkəmənin izahının mühüm tərəflərindən biri də məhz vətəndaşlara bu sərhədi göstərməsidir: "Şəxsin öz pulunu borc verməsi qadağan edilmir, lakin bunu davamlı, sistemli və gəlir əldə etmək məqsədilə kredit fəaliyyəti formasında həyata keçirmək artıq başqa hüquqi nəticələr doğurur".
Hüquqşünas hesab edir ki, bu izah borc alan və borc verən şəxslərin davranışına da təsir göstərə bilər. Belə ki, sistemli şəkildə faizlə borc verən şəxs gələcəkdə məhkəməyə müraciət etdiyi halda öz fəaliyyətinin qanuniliyinin də araşdırıla biləcəyini nəzərə almalı olacaq. Əgər onun fəaliyyətinin qanunsuz kredit fəaliyyəti olduğu müəyyən edilərsə, faiz gəlirlərini tələb etməsi ilə bağlı hüquqi imkanları məhdudlaşa bilər.
Bununla yanaşı, Bəşirov faizlə borc vermə faktının necə müəyyənləşdirilməsi məsələsinə də toxunub. Onun sözlərinə görə, bunun üçün mütləq ayrıca və mürəkkəb nəzarət mexanizminin yaradılmasına ehtiyac yoxdur. Borc alan şəxsin faiz ödəyə bilmədikdə və ya tərəflər arasında mübahisə yarandıqda müvafiq qurumlara müraciət etməsi belə, konkret halın araşdırılması üçün əsas yarada bilər. Əgər araşdırma zamanı şəxsin çoxsaylı insanlara sistemli şəkildə faizlə borc verdiyi müəyyən olunarsa, onun fəaliyyətinə hüquqi qiymət verilə bilər.
Ekspert hesab edir ki, belə yanaşma bir tərəfdən məhkəmələrdə bu kateqoriyadan olan mübahisələrin sayının azalmasına, digər tərəfdən isə faizlə borc vermə fəaliyyətinin daha çox rəsmiləşdirilməsinə səbəb ola bilər. Çünki şəxslər əvvəlcədən bilməlidirlər ki, qeyri-rəsmi şəkildə sistemli kredit fəaliyyəti ilə məşğul olmaq sonradan həm onların faiz gəlirlərinin itirilməsi, həm də hüquqi məsuliyyətlə üzləşməsi ilə nəticələnə bilər.
Hüquqşünasın fikrincə, qanunvericilikdəki tələblərdən yayınmaq üçün fəaliyyətin formal olaraq ayrı-ayrı borc müqavilələri kimi təqdim edilməsi cəhdləri də mümkündür. Lakin əsas meyar yalnız müqavilənin adı deyil, fəaliyyətin faktiki xarakteri, davamlılığı, borcalanların sayı və gəlir əldə etmək məqsədidir.
Xəyal Bəşirov hesab edir ki, Ali Məhkəmənin hüquqi izahının əsas praktiki əhəmiyyəti məhz bu sərhədi aydınlaşdırmasıdır. Bu yanaşma həm vətəndaşların hüquqi maarifləndirilməsinə, həm məhkəmələrin iş yükünün azalmasına, həm də faizlə borc verməni biznes fəaliyyətinə çevirmək istəyən şəxslərin qanuni şəkildə fəaliyyət göstərməsinə stimul yarada bilər.
Nəticə etibarilə, faizlə verilən qeyri-rəsmi pulların məhdudlaşdırılması və bu vəsaitlərin bank sisteminə yönəlməsi ilk növbədə bankların maraqlarına xidmət edə bilər. Çünki belə halda insanlar arasında qeyri-rəsmi borc münasibətləri azalacaq, pul dövriyyəsi daha çox banklarda cəmləşəcək və banklar həmin vəsaitləri kredit kimi dövriyyəyə buraxaraq faiz gəliri əldə edəcəklər. Bu baxımdan, qərarın əhali üçün mümkün mənfi tərəfləri ilə yanaşı, bank sektoruna yaradacağı əlavə imkanlar da diqqətdə saxlanılmalıdır.
Akif NƏSİRLİ
