Azərbaycan ədəbiyyatı və publisistikasında Qarabağ mövzusu hər zaman xüsusi diqqətə və mühüm ictimai-siyasi əhəmiyyətə malik olmuşdur. Xüsusilə XX əsrin sonlarından etibarən baş verən Qarabağ münaqişəsi, torpaqların işğalı və bunun doğurduğu milli faciələr bədii və publisist təfəkkürün əsas mərkəzinə çevrilmişdir. Bu mövzunu yalnız publisist dillə deyil, dərin arxiv araşdırmalarına dayanan sənədli-bədii salnamə dəqiqliyi ilə işləyən qələm sahiblərindən biri yazıçı-jurnalist Vasif Quluyevdir.
Vasif Quluyevin yaradıcılıq palitrasında Şuşa, Şuşanın tarixi, görkəmli şəxsiyyətləri, etnoqrafiyası və Qarabağın ümumi taleyi bir qırmızı xətt kimi keçir. Müəllif bədii-faktoloji materialları sintez edərək, təkcə zamanın hadisələrini qeydə almır, həm də gələcək nəsillər üçün zəngin tarixi yaddaş bazası formalaşdırır.
Vasif Quluyev yaradıcılığının kəsb etdiyi ən mühüm akademik və ədəbi keyfiyyət onun sənədli-bədii publisistika janrında nümayiş etdirdiyi sistemlilikdir. Müəllifin Qarabağ mövzusuna həsr olunmuş əsərləri (məsələn, "Şuşa qalası", "Şuşa təzkirəsi" və s.) sadəcə təəssürat yazıları deyil, ilkin mənbələrə, arxiv sənədlərinə və tarixi faktlara əsaslanır.
Ədəbiyyatşünaslıqda sənədli publisistikanın əsas şərti faktın təhrif olunmadan bədii mətne çevrilməsidir. V.Quluyev bu prinsipi gözləyərək, Qarabağ xanlığı dövrünün tarixi-siyasi mənzərəsini, XIX–XX əsrlərdə Şuşanın mədəni, ədəbi mühitini və İşğal dövrünün faciələrini sənədlərin dili ilə oxucuya təqdim edir.
Müəllif faktları sadəcə xronoloji sıralamır; hər bir tarixi sənədi milli-mənəvi kontekstdə şərh edərək, oxucuda mənsubiyyət və yaddaş hissini gücləndirir.
V.Quluyev yaradıcılığında Qarabağ təkcə coğrafi məkan və ya münaqişə zonası kimi deyil, bir mədəniyyət beşiyi kimi təcəssüm olunur. Müəllifin əsərlərində Şuşada yetişmiş xanəndələr, şairlər, maarifçilər və hərb xadimləri haqqında geniş portret-oçerklərə rast gəlinir.
Bu yanaşma Qarabağın Azərbaycan milli kimliyindəki yerini elmi və bədii vasitələrlə sübut etmək məqsədi daşıyır. Müəllif xüsusilə Qasım bəy Zakir, Xurşidbanu Natəvan, Mir Möhsün Nəvvab, Xan Şuşinski kimi korifeylərin həyat və fəaliyyətini işğal dövrünün nisgili ilə əlaqələndirərək, itirilmiş mədəni mühitin mənəvi ağrısını qabardır.
1990-cı illərdən başlayaraq V.Quluyevin qələmə aldığı məqalə və oçerklərdə iki əsas motiv paralel inkişaf edir: Faciə (ağrı) və Müqavimət (ümid).
İşğal illərində yazılmış mətnlərdə doğma torpaqların itkisi, məcburi köçkünlərin sosial-psixoloji vəziyyəti realizmlə təsvir olunur. Lakin bu realizm pessimizmə qapanmır. Müəllif publisist pafosundan uzaqlaşaraq, tarixi varislik ideyasına söykənir və oxucuya torpaqların mütləq azad olunacağı mesajını ötürür.
2020-ci il 44 günlük Vətən müharibəsi və Şuşanın azad edilməsi Vasif Quluyevin yaradıcılığında yeni bir mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. Müəllifin post-müharibə dövrü yazılarında Zəfər konsepti prioritet təşkil edir, lakin Azad olunmuş məkana tarixi sənədlərin və xatirələrin gözü ilə baxır, İşğaldan azad edilmiş coğrafiyada mədəni həyatın reanimasiyası və yenidənqurma proseslərinin publisist salnaməsini yazır. Bu dövr əsərlərində müəllifin dili daha nikbin, təsvirləri isə monumental xarakter daşıyır.
Nəticə etibarı ilə qeyd edək ki, yazıçı-jurnalist Vasif Quluyevin yaradıcılığında Qarabağ mövzusu sadəcə mövzu seçimi deyil, müəllifin yaradıcılıq missiyasının ana xəttidir. Onun sənədli-bədii əsərləri və publisist yazıları Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı və jurnalistikası üçün mühüm faktoloji mənbə rolunu oynayır. Müəllif tarixi həqiqətləri bədii estetikayla birləşdirərək, Qarabağ həqiqətlərinin həm bugünkü oxucuya, həm də gələcək nəsillərə çatdırılmasında müstəsna xidmətlər göstərmişdir.
Rizvan Qarabağlı
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
