Bəzi insanların həyat hekayələri yalnız öz həyat hekayələri deyil. Onların həyatında bir millətin mədəniyyəti, bir torpağın xatirəsi, əsrlər boyu musiqinin daşıdığı ruh və insanlara qarşı dərin məsuliyyət var. Züleyxa Abdullayevanın hekayəsi də belə hekayələrdəndir.
Bəzi insanların həyat hekayələri yalnız öz həyat hekayələri deyil. Onların həyatında bir millətin mədəniyyəti, bir torpağın xatirəsi, əsrlər boyu musiqinin daşıdığı ruh və insanlara qarşı dərin məsuliyyət var.
Züleyxa Abdullayevanın hekayəsi də belə hekayələrdəndir.
Bakıda ziyalı bir ailədə anadan olan Züleyxa Abdullayeva uşaqlığından musiqi ilə əhatə olunmuş şəkildə böyüyüb. Atası filoloq və qəzəl yazarı Əbülfəz Təsəlli, anası isə biblioqraf Tamilla Maniyeva olub.
Lakin onun musiqi ilə əlaqəsi yalnız ailəsindən miras qalmayıb.
Babası Lələ Yusif 20-ci əsrin əvvəllərində Bakı Muğam məktəbinin görkəmli xanəndələrindən biri olub. Ənvər Paşa və Nuri Paşa Bakıya səfər edərkən onun səsinə heyran qalıblar.
O illərdə hər bazar günü saat 14:00-da hər evdə olan divar radiolarında muğam proqramları yayımlanırdı. Atası da bu mahnıları uşaqları üçün ifa edərdi.
Əlbəttə ki, Züleyxa o vaxtlar bu səslərin onun həyatına nə qədər dərin təsir edəcəyini bilmirdi. Amma illər sonra o, uşaqlığından gələn bu səslərin həyatının ən vacib səyahətlərindən birinin başlanğıcı olduğunu anladı.
Musiqinin sirrini axtarmaq
"Musiqi mənim həyatım idi", deyə Züleyxa Abdullayeva bildirir. O, musiqinin insanlara təsirini, onu həyəcanlandıran, ağladan və xoşbəxt edən musiqini anlamağa çalışdı. Konservatoriyada diplom işini hazırlayarkən o, Bakının Qala kəndində köhnə bir dərviş yuvasının xarabalıqlarına rast gəlir və uşaqlıq dövründə evlərinin yanından dua oxuyan dərvişləri xatırlayır. Bu dəfə o, keçmişi izləməyə qərar verir. Tədqiqatları onu çox yaşlı bir dərvişlə tanış edir. Dərvişin səsi Züleyxanı təsvir etməkdə çətinlik çəkdiyi başqa bir dünyaya apardı. Bu təcrübə onun üçün sadəcə bir xatirə olaraq qalmadı. O, səsin və insan təbiətinin dərvişliyə təsirini daha geniş şəkildə araşdırmağa başladı və bu mövzuda doktorluq dissertasiyası hazırladı. Lakin gənc musiqiçi bu zaman təkcə elmi suallarla deyil, həm də o dövrdə anlayışın məhdudiyyətləri ilə qarşılaşdı.
Azərbaycanda bu mövzuya kifayət qədər diqqət yetirilmədi. Bəzi akademiklər onun işinə tərəddüdlə yanaşırdılar. Onu dəstəkləyən insanlardan biri məşhur alim, professor Dr.Vasim Məmmədəliyev idi.
Lakin Züleyxa təslim olmadı. Çünki məsələ onun üçün yalnız akademik tədqiqat deyildi. O, insan səsinin, musiqinin titrəyişinin insan ruhuna təsirini anlamağa çalışırdı.
Pianoda başlayan səyahət
Uşaqlıqdan Züleyxa özünü pis hiss edəndə pianoda oturub improvizasiya etməklə özünü sakitləşdirirdi. Zamanla o, bu musiqini təkcə özü üçün deyil, həm də başqaları üçün ifa etməyə başladı. İstanbulda yaşadığı illərdə dostları axşamlar evinə gəlir, əvvəllər heç vaxt tanımadığı insanları gətirirdilər. Bu, onun piano ifasını dinləmək istəyən insanların sayının durmadan artması ilə bağlı idi.
Nəhayət, bu kiçik toplantılar daha böyük işlərə çevrildi. O, hər ay konsert zallarını icarəyə götürməyə və "Səni sənə ifa edim" adlandırdığı seminarlar təşkil etməyə başladı.
İnsanlar hər ay artan maraq göstərirdilər.
Təxminən 30 il əvvəl "musiqi terapiyası" anlayışı bugünkü qədər məşhur deyildi. Lakin Züleyxanın işi əslində insanlara musiqi vasitəsilə təsir edən terapevtik bir üsula çevrilmişdi. Bundan əlavə, o, əvvəlcə bunun müalicə üsulu olduğunu düşünməmişdi. O, insanların musiqidən niyə bu qədər təsirləndiyini anlamağa çalışırdı.
Musiqi niyə insanları ağlatdı?
Niyə bəzən insanı illərdir unutmadığı bir xatirəyə aparırdı?
Niyə bəzi melodiyalar insanları sakitləşdirir, digərləri isə onların hisslərini oyadırdı?
O, bu sualları araşdırırdı.
Bilik və təcrübəsini artırmaq üçün o, müxtəlif ölkələrdə təlim keçib. Praqa, Köln, Amsterdam, Moskva və digər şəhərlərdə tədqiqatlar aparıb. Səsin görünməz gücünü araşdırarkən, Züleyxa işinin yalnız öz təcrübələri ilə məhdudlaşmasını istəmirdi. O üzdən, səsin insanlara təsirini daha dərindən araşdırmağa başladı. Konfranslarda səsin insanlara təsirini izah edir, bəzən pianoda oturub musiqi vasitəsilə dediklərini nümayiş etdirməyə çalışırdı. Sankt-Peterburqda bir professorla görüş onun həyatında əhəmiyyətli bir dönüş nöqtəsi oldu. Professor Züleyxanın müxtəlif təlimlərdən əldə etdiyi biliklərdən kənarda, musiqi vasitəsilə çıxardığı səslərin unikal keyfiyyətinə diqqət çəkdi. Züleyxa həmin gün bu sözlərin mənasını tam başa düşmədi. Lakin o, illərlə özünü və metodunu araşdırmağa davam etdi. Daha sonra o, metodunun elmi izahlarını Amerikada yaşayan və təxminən 40 il davam edən etnomusiqişünas İzaliy Zemtsovskinin "Musiqi Varlığının Antropologiyası" əsərində tapdığını bildirdi. Bu, onun üçün vacib idi. Çünki o, illərdir intuisiyası, təcrübəsi və tədqiqatları ilə əldə etməyə çalışdığı bəzi cavabların elmi tədqiqatlarda da əks olunduğuna inanırdı.
Azərbaycanda anlaşılmayan bir tədqiqat
Züleyxa dərvişlik və səs mövzusunda doktorluq dissertasiyasını tamamlayıb müdafiə etdikdə, zehnində hələ də bir çox cavabsız suallar qalırdı. O, səsin insanlara təsiri və onun dərviş ənənəsi ilə əlaqəsi ilə bağlı Azərbaycanda daha çox araşdırma aparmaq istəyirdi. Lakin o dövrdə bu mövzuya kifayət qədər maraq göstərən mütəxəssislər tapmaq asan deyildi. Bəzi professorlar onun işini ciddiyə almırdılar. Musiqi terapiyasına da lazımi əhəmiyyət verilmirdi. Lakin Züleyxa gələcəkdə işinin çox vacib olacağına inanırdı. Buna görə də qardaş ölkə olan Türkiyədə daha geniş bilik və təcrübə qazana biləcəyini düşünürdü. İstanbulda müxtəlif ölkələrdən olan mütəxəssislərdən təlim aldı. Konyaya getdi. Mövlana Cəlaləddin Rumi və Şəms-i Təbrizinin məzarlarını ziyarət etdi. Və onun qarşısında tamamilə fərqli bir perspektiv açıldı. İllər sonra o, Azərbaycandan musiqi terapiyası ilə bağlı məlumat almaq üçün sorğular almağa başladı. Zaman dəyişmişdi. Bir vaxtlar diqqətdən kənarda qalan bir sahə indi çox ehtiyac duyulan bir sahəyə çevrilirdi. Amma Züleyxa bu anı gözləməmişdi. Çünki o, insanların yalnız fiziki varlıqlar olmadığına inanırdı; onların mənəvi və emosional dünyalarının da şəfaya ehtiyacı var idi. Və illərdir musiqi vasitəsilə saysız-hesabsız insana kömək edirdi.
Ən çətin sınaq: Qarabağ veteranları
Lakin Züleyxa Abdullayevanın həyatındakı ən çətin və ən unudulmaz iş 44 günlük Qarabağ müharibəsindən sonra Türkiyəyə gətirilən veteranlar ilə işi idi. Şuşanın azad edilməsi zamanı ağır yaralanan veteranların Türkiyəyə gətirildiyini eşidən kimi onlarla birlikdə olmağa getdi. Baş həkimdən icazə aldı və veteranlarla işləməyə başladı. Bu dəfə o, yalnız musiqinin insanlara təsirini araşdıran insanlarla məşğul olmurdu. O, müharibənin ən ağır yaralarını çəkən veteranlarla məşğul olurdu. Bəziləri, cismən Türkiyədə olmalarına baxmayaraq, hələ də özlərini döyüş meydanında hiss edirdilər. Ağrı içində idilər. Bəziləri isə hərəkət edə bilmirdi. Bəzən deyirdilər ki, "Qoy müharibəyə qayıdım". Züleyha isə onları musiqi ilə qarşılayırdı. O, onlara fortepiano, müxtəlif musiqi alətləri və mahnılarla çatmağa çalışırdı. Bəzən sözlərin çatdıra bilmədiyi yerə bir melodiya çatırdı. Bəzən ruhun bədənin edə bilmədiyini edə bilirdi musiqi.
Günlərlə işdən sonra veteranlar ilə birlikdə "Çay" mahnısını oxumağı bacardılar. Kənardan bu, sadəcə bir mahnı kimi görünə bilər. Amma Züleyxa üçün bu an daha böyük məna kəsb edirdi. Bu, müharibənin qaranlığından həyata doğru kiçik, lakin çox dəyərli bir addım idi.
Bakıya hər qayıdış köklərlə yenidən əlaqə deməkdir
Züleyxa Abdullayeva illər əvvəl Türkiyəyə köçsə də, heç vaxt Azərbaycanla əlaqələrini kəsməyib. O, tez-tez Bakıya gəlir. Çünki onun üçün Bakı sadəcə doğulduğu şəhər deyil; kökləri, uşaqlığı, ailəsi və musiqisinin başladığı yerdir. Öz sözləri ilə desək, vətəninə toxunmaq ona təhlükəsizlik hissi verir. Bakıya hər səfərində şəhid ailələri ilə görüşür. Şəhidlərin anaları və həyat yoldaşları ilə musiqi seminarları keçirir. Çünki onun gözündə bu qadınların daşıdığı ağrını azaltmaq üçün heç nə kifayət edə bilməz.
Şəhid anaları...
Uşağın uşaqlığını, gəncliyini, xəyallarını və gələcəyini itirməyin ağrısını daşıyan qadınlar.
Şəhidlərin həyat yoldaşları...
Həyat yoldaşının yoxluğu ilə yaşamağa davam etməli olan qadınlar…
Züleyxa onların ağrısını musiqi vasitəsilə azaltmağa çalışır. Bəlkə də musiqi bütün ağrıları aradan qaldıra bilməz. Amma kiminsə ağrısını bölüşmək, onlara tək olmadıqlarını hiss etdirmək və qəlbinə toxunmaq da böyük bir xeyirxahlıq hərəkətidir.
Azərbaycandan Türkiyəyə, Türkiyədən bəşəriyyətə
Züleyxa Abdullayevanın həyatına nəzər saldıqda, yalnız bir sənətkarın və ya musiqi tədqiqatçısının hekayəsini görmürük. Bakının muğamlarından İstanbulun pianinolarına, Qaladakı dərvişlərin səslərindən Konyaya, akademik tədqiqatlardan musiqi terapiyasına və oradan Qarabağ qazilərinin və şəhid ailələrinin qəlblərinə qədər uzun bir səyahət görürük. Bu səyahətin mərkəzində musiqi dayanır.
Amma təkcə musiqi yox.
Azərbaycan var.
Köklər var.
Xatirə var.
Vətən sevgisi var.
Bəşəriyyət sevgisi var.
Və bəşəriyyətin görünməyən yaralarına çatmaq üçün səy var.
İllər əvvəl Azərbaycandan Türkiyəyə köçən bir Azərbaycan qadını indi iki ölkə arasında təkcə coğrafi deyil, həm də mədəni və insani körpü qurur. Onun pianosundan çıxan hər səs bir az Bakı muğamlarını, bir az uşaqlıq xatirələrini, bir az dərvişlərin sirli dünyasını və bir az da Qarabağın yaralarını daşıyır. Bəzi insanlar ölkələrini tərk edirlər. Amma ölkələri onları tərk etmir. Züleyxa Abdullayeva da həmin insanlardandır. Çünki bəzən insan vətənini özü ilə aparır.
Bir mahnıda...
Bir melodiyada...
Piano düymələrində...
Və bəzən müharibənin ən ağır yaralarını daşıyan bir veteranın yenidən həyata qayıtmasına kömək edən kiçik bir melodiyada.
Bəlkə də Züleyxa Abdullayevanın hekayəsini ən gözəl anladan nəsnə budur. O, insanları sadəcə musiqi dinləməyə məcbur etmədi. O, musiqini insanlara çatdırdı.
Və bəzən insanın ürəyinə çatmağın yolu həqiqətən tək bir not qədər səssiz olur…
Nigar ÖGEDAY
