AMEA A.A. Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun "Müasir dövr etnologiyası" şöbəsinin əməkdaşlarının Qəbələ rayonuna elmi etnoqrafik ekspedisiyası olub. Bu barədə baki-xeber.com-a məlumat verən ekspedisiyanın rəhbəri İnstitutun aparıcı elmi işçisi, t.ü.f.d., dosent Könül Əsədli bildirdi ki, ekspedisiyada aparıcı elmi işçi, t.ü.f.d Kamalə Əliyeva, t.ü.f.d Xatirə Ağayeva da iştirak edib. "Məqsəd Qəbələ rayonunun maddı və mənəvi mədəniyyətinin, xalq məişətinin öyrənilməsi, həmçinin ənənəviliklə müasirliyin müqayisə edilməsi, onların əlaqələndirilməsi, yerli informatorların unikal məlumatlarının qeydə alınmasından ibarət olub. Bundan əlavə rayonun tarixi - dini abidələri, dini inancları, toy adətləri haqqında xeyli məlumatlar əldə edilmişdir. Qloballaşma, kəndlərdən şəhərlərə və xaricə miqrasiya, gənc nəslin ənənəvi məişətdən uzaqlaşması kimi proseslər nəticəsində bir sıra arxaik mərasim elementləri unudulmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalır. Bu baxımdan udin xalqının toy mərasimlərinin, onların simvolikasının, terminologiyasının və müasir transformasiyasının canlı daşıyıcılardan − yaşlı nəslin nümayəndələrindən və mərasimlərin bilavasitə iştirakçılarından öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir".
K.Əsədli qeyd etdi ki, məlumatların toplanması zamanı müşahidə, strukturlaşdırılmış və dərinləşdirilmiş müsahibə, şifahi tarix, foto-video sənədləşdirmə və muzey materiallarının təsviri metodlarından istifadə edilib.
"Səfər zamanı Qəbələ şəhərində, Nic qəsəbəsində, Nohurqışlaq, Çuxur Qəbələ, Həzrə, Laza, Qəmərvan, Məlikli, Böyük Pirəli, İmamlı, Bəyli, Əmirvan və digər yaşayış məntəqələrində tədqiqat aparılmışdır. Yerli əhali ilə ünsiyyətdə olaraq onların yaşayış tərzi, adət-ənənələri və ailə-məişət münasibətləri haqqında maraqlı etnoqrafik məlumatlar toplanmışdır. Qəbələnin təbii-coğrafi şəraiti və etnoqrafik mənzərəsinə nəzər salanda regionun dağlıq və dağətəyi relyefinin burada yaşayan əhalinin məskunlaşma və həyat tərzinə öz təsirini göstərdiyini görmək olar. Əhalinin əsas məşğuliyyətlərinə kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq və yerli xalq sənətkarlığı daxildir (Xalçaçılıq, misgərlik, dulusçuluq). Bölgəyə aid adət-ənənələr, toy və yas mərasimləri, eləcə də milli geyim və mətbəx mədəniyyəti qorunub saxlanılmışdır. Səfər zamanı ucqar dağ kəndlərində ənənəvi xalçaçılıq sənətinin inkişafının şahidi olduq, digər xalq sənətkarlıq nümunələri ilə tanış olduq. Qəbələnin etnoqrafiyası ümumAzərbaycan etnoqrafiyası kontekstində tədqiq edilmiş, həmçinin mədəni irsimizi öyrənmək baxımından böyük maraq doğurmuşdur"..
Qəbələ haqqında ümumi məlumat verən K.Əsədli ilk növbədə qeyd etdi ki, rayon əhalisinin 78.66 %-i azərbaycanlılar təşkil edir. "Səfər zamanı rayonun maddi və qeyri maddi mədəni irsini izləməklə bərabər, turizmin inkişafını, onun yerli xüsusiyyətlərini də izlədik. Qəbələnin tarixi simasında bir sıra tarixi abidələr, maddi mədəniyyət nümunələri əks olunmuşdur. 93 tarixi mədəniyyət abidəsi, 8 memarlıq, 53 arxeoloji abidə tariximiz üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Kiçik Əmili kəndində IV-VIII əsrlərə aid olan Alban məbədi ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi hesab edilir. Böyük Əmili kəndi ərazisində V-VIII əsrlərə aid qədim Alban kilsəsi hələ də öz varlığını qoruyub saxlayır. Nic qəsəbəsində Cotari Alban kilsəsi, Müqəddəs Məryəm Ana Alban kilsəsi bu qəbildəndir. Rayonda İslam dini ilə əlaqədar tarixi abidələr qorunub saxlanılır.
Qədim və müasir Qəbələ Azərbaycanın əsas turizm mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Qəbələ Azərbaycanın qədim tarixini və mədəniyyətinin özündə birləşdirən, multikultural dəyərlərin və tolerantlığın mərkəzidir. Hazırda Beynəlxalq Musiqi Festivallarının, Azərbaycan Mədəniyyət Fondunun, SEBA Assosiasiyası – Beynəlxalq İncəsənət Sərgilərinin Qəbələnin mənəvi həyatında əhəmiyyətli rolu olmuşdur. Çuxurqəbələ kəndində Arxeologiya Mərkəzi fəaliyyət göstərir. Burada müxtəlif təsərrüfat qabları, bəzək əşyaları, dini inanclarla bağlı fiqurlar qorunub, saxlanılır. Bu əşyalar Qəbələnin təsərrüfat məişəti haqqında məlumat əldə etməyə kömək edir. Bəzək əşyaları burada sənətkarlığın mövcudluğundan xəbər verir. Mərkəzdə İslama qədərki dini inamlar haqqında da bəzi məlumatlar əldə etmək mümkündür. Qəbələ əhalisi əvvəllər heyvandarlıq, çəltikçilik, tütnçülük, arıçılıq təsərrüfat sahələrini inkişaf etdirmişdilər. Onların bu sahələr üzrə uzun illərin təcrübəsi vardır. Əhalinin əksəriyyəti kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmuşdur. Ekspedisiya zamanı kənd əhalisinin bağçılıq və bostançılıq, arıçılıqla məşğul olduqlarının şahidi olduq. Tütünçülük Qəbələnin kəndlərində geniş yayılmışdır və xeyli gəlir gətirirdi. İpəkçilik (baramaçılıq) də həmçinin, gəlir gətirən sahə idi. XIX-XX əsrin əvvəllərində burada mövcud olan tut bağları baramaçılığın inkişafına rəvac vermişdi".
Ekspedisiya rəhbəri vurğuladı ki, vaxtilə Qəbələdə xalçaçılıq sənətindən başqa dərzilik, boyaqçılıq, tikmə sənəti, kömürçülük, ağacişləmə, zərgərlik kimi sənətkarlıq sahələri mövcud olmuşdur, onların izlərini hələ də görmək mümkündür. "Qəbələ xalçaları Azərbaycanın şimal-qərb qrupu xalçaçılıq ənənələrinin mühüm bir hissəsidir. Regionda qədim xalçaçılıq sənətini yaşatmaq üçün müasir emalatxanalar fəaliyyət göstərir. Burada toxunan xalçalar özünəməxsus həndəsi naxışları, zəngin rəng çalarları və yüksək keyfiyyəti ilə seçilir. Laza kəndində toxunulan xovsuz xalça növünə aid olan bir neçə kilim nümunəsi ilə tanış olduq. Kilim həndəsi formalı naxışlardan və müxtəlif rəng çalarlarından ibarətdir. Laza kənd sakini 1948-ci il təvəllüdlü Behercinova Elmiranın məlumatına görə, məişətdə geniş tətbiq olunan kilim evlərdə həm divardan asılır, həm də döşənəcək kimi yerə salınır. Qədim Çuxur Qəbələ ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan saxsı qablar bölgədə dulusçuluğun minillik tarixə malik olduğunu göstərir. Müasir dövrdə də Qəbələ ustaları gildən məişət qabları (küplər, kasalar, dopular) və dekorativ keramika nümunələri hazırlamaq ənənəsini davam etdirirlər. Çuxur Qəbələ ərazisində aparılan qazıntılar zamanı tapılan nəhəng küplər, saxsı qablar, gil borular (tünglər) bölgədə dulusçuluğun qədim köklərini göstərir. Müasir dövrdə də sənətkarlar yerli gil növlərindən istifadə edərək həm dekorativ keramika nümunələri, həm də məişətdə istifadə olunan qablar hazırlayırlar.
Qəbələdə Saleh Qazıyev, Qara Əhmədov, İlyas Babayev, Dilarə İsmayılzadə tarixi-arxeoloji tədqiqatlar aparmış, rayonun mədəni irsinə dair samballı əsərlər yazmışlar. Bu tədqiqatlarda xeyli etnoqrafik motivlər tapmaq mümkündür. Qəbələ rayonu Azərbaycanın şimal-qərbində, Böyük Qafqaz sıra dağlarının cənub ətəklərində yerləşən, zəngin tarixi-mədəni irsə və əlverişli təbii-coğrafi şəraitə malik inzibati ərazi vahidlərindən biridir. Antik dövrdə Qafqaz Albaniyası dövlətinin paytaxtı olmuş. Müasir dövrdə dAnchorə Qəbələ rayonu öz rəngarəngliyi ilə seçilir: burada əsas əhalini azərbaycanlılar təşkil etsə də, rayon ərazisində, xüsusilə Nic qəsəbəsində, qədim yerli xalqlardan olan udinlər də sıx şəkildə məskunlaşmışdır. Bu amil Qəbələni Azərbaycanda etnoqrafik və etnokonfessional müxtəlifliyin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyan bölgələrdən birinə çevirir".
O, bildirdi ki, Qəbələ rayonunun Həzrə kəndi ərazisindəki XV əsrə aid, dövlət tərəfindən qorunan memarlıq abidəsi − Şeyx Məhəmməd türbəsi ziyarət edilmişdir. Türbə kompleksi Həzrə kəndində meşəlik içərisində yerləşmişdir. Qədim qəbiristanlıqda bir neçə övliya türbələrindən biri də Şeyx Məhəmməd türbəsidir. Səkkizguşəli, konusvari daş örtüklü bu türbə bölgənin orta əsr memarlıq ənənələrini əks etdirən mühüm abidələrdən biridir. Nümayiş və ziyarət obyekti kimi istifadə olunur. Türbənin ətrafında xeyli sənduqə formalı qəbirlər vardır. Verilən məlumata görə türbə kompleksi və ətrafı Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinə aiddir, abidə Şamaxı ustaları tərəfindən tikilib, ərsəyə gətirilmişdir.
Ezamiyyətin mühüm hissəsini Azərbaycan Respublikasının Alban-Udi Xristian İcmasına məxsus, Müqəddəs Yelisey adına Cotari kilsəsinin (udi dilində "Cotari Gergeº") ziyarəti təºkil etmiºdir. Bu kilsə udin xalqının dini-mənəvi həyatının mərkəzlərindən biri olub, həm gündəlik dini ayinlərin icrası, həm də toy və digər mərasimlərin dini hissəsinin yerinə yetirilməsi üçün istifadə olunur. Kilsə 1723-cü ildə yerli sakinlərin vəsaiti hesabına inşa edilmişdir. Kilsənin adı yerləşdiyi Cotari məhəlləsinin adından götürülmüşdür. Sovet dövründə fəaliyyətini dayandırmış, anbar kimi istifadəyə verilmişdir. 2003-cü ildə əsaslı bərpa işlərindən sonra yenidən yerli əhalinin istifadəsinə verilmişdir.
Nic qəsəbəsində yerləşən Müqəddəs Məryəm Ana Alban kilsəsi qəsəbənin ən böyük və qübbəli dini abidəsidir. Kərpicdən tikilmiş kilsənin aşağı hissəsi XII əsrdə tikilmiş, ikinci hissəsi 1898-ci ildən tikilmiş, əsaslı şəkildə bərpa edilmişdir. Kilsənin iki girişi, səkkizbucaqlı günbəzi, həmçinin ikimərtəbəli hörgüsü vardır. 2020-ci ildə Heydər Əliyev Fondu Tərəfindən bərpa edilmişdir.
Ekspedisiyanın digər istiqaməti Nohur qışlağı və Qəbələ şəhərini əhatə etmişdir. Məqsəd dağlıq və kənd ərazilərində müşahidə olunan məişət və yaddaş formalarının qışlaq və şəhər mühitində necə dəyişdiyini araşdırmaq olmuşdur.
Nohur qışlağında 90 yaşlı Qızxanım Kərimova ilə dərinləşdirilmiş müsahibə aparılmışdır.
Onun xatirələrində ailə həyatı, yaşayış mühiti və keçmiş köç yolları ilə bağlı məlumatlar qeydə alınmışdır. Bu məlumatlar şəxsi və kollektiv yaddaşın öyrənilməsi üçün əhəmiyyətlidir, lakin xronoloji fakt kimi istifadə edilərkən digər mənbələrlə müqayisə olunmalıdır.
Qəbələ şəhərində müxtəlif yaş qruplarını və ailə şəbəkələrini təmsil edən Nahidə Atakişiyeva, Maya Cabbarova və Şəhla Cəfərova ilə müsahibələr keçirilmişdir. Müsahibələrdə sovet və müstəqillik dövrlərinin məişəti, toy və yas mərasimləri, ailə münasibətləri və şəhərləşmənin gündəlik həyata təsiri barədə məlumatlar alınmışdır.
Sahə materialları göstərir ki, şəhər mühitində ailə və icma münasibətləri peşə, təhsil və yaşayış məkanı əsasında formalaşan yeni sosial əlaqələrlə tamamlanır. Bununla yanaşı, ənənəvi toy və yas mərasimlərinin bəzi elementləri də qorunur. Bu nəticə tədqiqatda görüşülən məlumatverənlərin təcrübəsinə əsaslanır və Qəbələ şəhərinin bütün əhalisinə ümumiləşdirilməməlidir".
K.Ə sədli udin xalqının toy mərasimi adət-ənənələrindən də danışdı. "Udinlər Qafqaz dilləri ailəsinin aid olan, dini mənsubiyyətinə görə isə xristian (Alban-Udi kilsəsinə mənsub) olan azsaylı xalqdır. Ezamiyyət zamanı toplanmış materialların əsas hissəsini udin toy mərasiminin ənənəvi mərhələləri təşkil edir. Udin toyu elçilikdən başlayaraq kiçik və böyük nişan, toya hazırlıq, toy mərasimi və toydan sonrakı adətlərədək davam edən bir sıra ardıcıl mərhələlərdən ibarətdir. Bu mərhələlərin hər biri özünəməxsus terminlərlə, hədiyyə mübadiləsi qaydaları və simvolik hərəkətlərlə müşayiət olunur. Bununla yanaşı, müasir dövrdə ailələrin sosial-iqtisadi vəziyyətindən, qarşılıqlı razılıqdan və yerli ənənələrin qorunma səviyyəsindən asılı olaraq mərasimlərin ardıcıllığında və icra formasında müəyyən dəyişikliklər müşahidə edilir.
Ezamiyyət zamanı toplanmış materialların böyük hissəsi Nic qəsəbəsinin udin icmasına mənsub yerli sakinlərin şəxsi xatirələri, müşahidələri və şifahi izahatları əsasında əldə edilmişdir. Müxtəlif yaş və sosial qruplarını təmsil edən bu şəxslərin verdikləri məlumatlar udin xalqının toy, mərasimləri, dini inancları və digər ənənəvi adətlərinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnformatorların birbaşa müşahidələri və ailələrində nəsildən-nəslə ötürülən məlumatları mərasimlərin həm müasir dövrdəki icra xüsusiyyətlərini, həm də keçmişdə mövcud olmuş bəzi adətlərin izlərini müəyyənləşdirməyə imkan vermişdir. Bundan əlavə, ezamiyyət çərçivəsində Nic Etnoqrafiya Muzeyinin bələdçisi Vladimir Romanoviç Vəzirovla görüş keçirilmiş, onunla Nic qəsəbəsinin tarixi, əhalisi və mədəni irsi barədə ətraflı söhbət aparılmışdır. Ekspedisiyanın yerli rəhbəri kimi çıxış edən V.R. Vəzirovun verdiyi məlumatlar bölgənin tarixi-mədəni kontekstinin daha dərindən öyrənilməsinə xidmət etmişdir".
K.Əsədova vurğuladı ki, 2026-cı il 1-15 iyul tarixlərində keçirilmiş Qəbələ etnoqrafik ekspedisiyası Nic kəndi, Zəzə ərazisi, Nohur qışlağı, Qəbələ şəhərində və digər yaşayış məntəqələrində müxtəlif sosial və etnik qrupların maddi və mənəvi mədəniyyəti haqqında sahə materiallarının toplanmasına imkan vermişdir.
Nic kəndində udi toy mərasimlərinin terminləri, ailə-məişət münasibətləri, dini-mədəni irs və muzey materialları qeydə alınmışdır. Zəzə ərazisində yaylaq-qışlaq hərəkəti, heyvandarlıq, tikinti və məişət təcrübələri öyrənilmişdir. Nohur qışlağı və Qəbələ şəhərində isə şəxsi və kollektiv yaddaşın, ailə münasibətlərinin və urbanizasiya proseslərinin gündəlik həyata təsiri araşdırılmışdır.
Ekspedisiyanın materialları göstərir ki, Qəbələ bölgəsində ənənəvi mədəniyyət formaları dəyişməz şəkildə deyil, müxtəlif sosial, iqtisadi və coğrafi şəraitə uyğunlaşaraq özünü göstərir. Bununla belə, hesabatda təqdim edilən bir sıra tarixi və muzey məlumatları şifahi məlumat və ya ilkin müşahidə xarakteri daşıyır. Onların elmi dövriyyəyə daxil edilməsi üçün arxiv, inventar, xəritə materialları ilə əlavə yoxlama aparılmalıdır.
Toplanmış müsahibə, foto-video və muzey materiallarının sistemləşdirilməsi Qəbələ bölgəsinin müasir etnoloji mənzərəsinin daha dəqiq öyrənilməsinə və gələcək tədqiqatlar üçün etibarlı ilkin material bazasının yaradılmasına xidmət edə bilər.
Hazırladı: İradə SARIYEVA
