Rusiya Təhlükəsizlik Şurası TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi zamanı Ermənistanda ABŞ özəl hərbi şirkətlərinin və kəşfiyyat infrastrukturunun yerləşdirilə biləcəyini iddia edib. Rusiya rəsmisi bildirib ki, marşrutun təhlükəsizliyinin Amerika-Ermənistan şirkətinə həvalə edilməsi və şirkətə geniş səlahiyyətlərin verilməsi belə bir imkan yarada bilər. Onun sözlərinə görə, İran sərhədinə yaxın ərazidə ABŞ infrastrukturunun yaranması regionun təhlükəsizliyi və gələcək nəqliyyat dəhlizinin fəaliyyəti ilə bağlı suallar doğurur.
TRIPP layihəsi çərçivəsində Ermənistanda ABŞ özəl hərbi şirkətlərinin və kəşfiyyat infrastrukturunun yerləşdirilə biləcəyi barədə Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının açıqlaması nə dərəcədə əsaslıdır və Moskva bu ssenari reallaşacağı təqdirdə hansı addımları ata bilər?
TRİPP layihəsinin reallaşdırılması Cənubi Qafqazda nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması ilə yanaşı, regionda təhlükəsizlik və təsir balansının da dəyişməsi ilə bağlı müzakirələri gücləndirib. Layihə çərçivəsində, ABŞ və Ermənistan arasında imzalanmış sənədlərə əsasən, TRİPP Development Company yaradılacaq və şirkətdə ABŞ-ın 74, Ermənistanın isə 26 faiz payı nəzərdə tutulur. Ermənistan ərazisində layihənin ilkin müddəti 49 il müəyyənləşdirilib.
Əli Orucov: "Rusiyanın əlində Ermənistana qarşı təsir rıçaqları var və həmin rıçaqların işə salınması problemlər yaradacaq"
Politoloq Əli Orucov məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Rusiyanın narahatlığının əsas səbəblərindən biri TRİPP-in təhlükəsizlik məsələsində ABŞ-ın rolunun artmasıdır.
Onun sözlərinə görə, Moskva, xüsusilə də regionda ABŞ-ın iştirakı ilə formalaşacaq yeni təhlükəsizlik mexanizminin Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı mövqelərinə təsir edə biləcəyindən narahatdır. "TRİPP layihəsinin şərtlərinə görə, dəhlizin təhlükəsizliyi ABŞ və Ermənistanın birgə yaradacağı şirkətə, özəl şirkətə həvalə olunacaq. Rusiyanın da narahatlığı həmin şirkətdə ABŞ xüsusi xidmət və ya kəşfiyyat orqanlarının nümayəndələrinin də iştirak edəcəyi ilə bağlıdır. Belə bir vəziyyəti İran da qəbul etmir", – deyə politoloq bildirib.
Lakin mövcud sənədlərdə təhlükəsizlik mexanizmi ilə bağlı daha mürəkkəb model nəzərdə tutulur. TRİPP üzrə çərçivə sazişinə əsasən, Ermənistan öz suveren ərazisində tam səlahiyyətini saxlayır, fövqəladə vəziyyətlərdə Ermənistan hakimiyyətinin üstün səlahiyyəti təsdiqlənir və infrastrukturun təhlükəsizlik planları Ermənistanın təhlükəsizlik orqanlarının təsdiqindən keçməlidir. Özəl təhlükəsizlik əməkdaşlarının cəlb olunması halında isə onların Ermənistan tərəfindən lisenziyalaşdırılması nəzərdə tutulur. Sərhəd nəzarəti, gömrük, hüquq-mühafizə və sərhəd təhlükəsizliyi üzrə əsas məsuliyyət də Ermənistan dövlətində qalır.
Orucov hesab edir ki, problemin yaranmasında Moskvanın əvvəlki siyasətinin də müəyyən rolu olub. “Mən bunun günahını daha çox Moskvada görürəm. Çünki Rusiya 2020-ci il 10 noyabr Bəyanatının işlənməsini bilərəkdən yubatdı. Dolayısı ilə Zəngəzuru bloklamağa çalışdı. İndi də Rusiya həmin bəyanatın 9-cu maddəsinə istinad edərək dəhlizin təhlükəsizliyini öz üzərinə götürmək istəyir. Bu, həm də dəhlizə birbaşa nəzarət və müdaxilə imkanı yaradardı”, – deyə o vurğulayıb.
Burada əsas məsələ nəqliyyat xəttinin açılmasından daha çox, həmin xətt üzərində təhlükəsizlik və idarəetmə mexanizminin kim tərəfindən formalaşdırılmasıdır. 2025-ci il Vaşinqton Birgə Bəyannaməsində Azərbaycanla Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən kommunikasiyanın dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyasına hörmət əsasında açılması nəzərdə tutulub. TRİPP isə bu razılaşmanın həyata keçirilməsi üçün ayrıca institusional və kommersiya mexanizmi kimi formalaşdırılır.
Politoloqun fikrincə, regiondan kənar oyunçuların Cənubi Qafqazda fəallaşması və Rusiyanın təsir imkanlarının zəifləməsi Moskva üçün ciddi məsələdir. "Regiondan kənar oyunçuların regionda fəallaşması və Rusiyanı sıxışdıraraq çıxarması Kreml üçün bəlkə də "qırmızı xətt" sayılır. Xüsusən sərhəd-strateji xətt boyu yarımhərbiləşdirilmiş qüvvələrin yerləşdirilməsini Rusiya özünün regional maraqları üçün ciddi təhdid hesab edir", – deyə Əli Orucov bildirib.
Onun fikrincə, Moskvanın Ermənistana qarşı müəyyən təsir imkanları hələ də qalır və bu imkanların hansı formada istifadə olunacağı TRİPP-in gələcək taleyinə təsir göstərə bilər. "Moskvanın əlində Ermənistana qarşı təsir rıçaqları var və həmin rıçaqların işə salınması problemlər yaradacaq. Digər tərəfdən, Rusiya İrəvandan etibarlı zəmanət tələb edəcək ki, onun regional maraqlarına toxunulmayacaq", – deyə politoloq qeyd edib
Bununla yanaşı, Ermənistanın TRİPP üzrə ABŞ-la razılaşması Rusiyanın regiondan avtomatik şəkildə kənarlaşdırılması anlamına gəlmir. Layihənin sənədlərində Ermənistanın suverenliyinin qorunması xüsusi olaraq vurğulanır və Rusiya ilə digər regional ölkələrin ərazidən istifadə imkanları da ayrıca olaraq layihənin iqtisadi və nəqliyyat nəticələri çərçivəsində gündəmdə qalır. Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan da layihənin Ermənistanı Azərbaycan, Rusiya, Mərkəzi Asiya və Çin istiqamətləri ilə dəmir yolu əlaqəsinə çıxara biləcəyini bildirib.
Hazırda Ermənistanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri həm TRİPP üzrə əldə olunmuş razılaşmaları həyata keçirmək, həm də bunun Rusiya ilə münasibətlərdə əlavə qarşıdurma yaratmasının qarşısını almaqdır. Əli Orucovun sözlərinə görə, Paşinyanın ən çətin vəzifələrindən biri də Moskvanı inandırmaq və onun mövqeyinin daha da sərtləşməsinə imkan verməməkdir. Buna da nə qədər nail ola biləcəyi yaxın dönəmlərdə bir qədər aydınlaşacaq.
Dəniz NƏSİRLİ
