Azərbaycanın müstəqillik tarixində elə siyasi hadisələr var ki, onların əhəmiyyətini yalnız bir partiyanın yaranması çərçivəsində qiymətləndirmək mümkün deyil. Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) yaranması da məhz belə hadisələrdəndir. 1992-ci ilin noyabrında siyasi səhnəyə çıxan YAP sonrakı üç onillik ərzində Azərbaycanın siyasi həyatının əsas iştirakçılarından birinə çevrildi. Onun tarixi, eyni zamanda, müstəqil Azərbaycanın keçdiyi mürəkkəb dövlətçilik yolunun mühüm səhifələrindən biridir.
Xatırladaq ki, bu partiyanın yaranması ölkənin müstəqilliyinin ilk illərinin mürəkkəb siyasi, iqtisadi və hərbi şəraiti ilə üst-üstə düşüb. 1992-ci ilin Azərbaycanı dövlət müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş, Qarabağ müharibəsinin ağır nəticələri ilə üzləşmiş, siyasi və iqtisadi böhran yaşayan bir ölkə idi. Məhz belə bir şəraitdə yeni siyasi təşkilatın yaradılması təşəbbüsü meydana çıxdı və bu təşəbbüs qısa müddətdə Azərbaycanın siyasi həyatının əsas hadisələrindən birinə çevrildi. Məlumdur ki, Yeni Azərbaycan Partiyasının tarixinin başlanğıcı 1992-ci ilin oktyabrına gedib çıxır. Həmin dövrdə 91 nəfər tanınmış ziyalı və ictimai xadim Ulu Öndər Heydər Əliyevə müraciət edərək yeni siyasi partiyanın yaradılmasına rəhbərlik etməsini xahiş etdi. Heydər Əliyev oktyabrın 24-də müraciətə müsbət cavab verdi. Noyabrın 21-də isə Naxçıvanda YAP-ın təsis konfransı keçirildi və Ulu Öndər Heydər Əliyev partiyanın sədri seçildi. Partiya həmin ilin dekabrında Ədliyyə Nazirliyində dövlət qeydiyyatına alındı. Bu hadisənin əhəmiyyəti yalnız yeni siyasi təşkilatın yaranması ilə məhdudlaşmırdı. YAP Azərbaycanın siyasi sistemində dövlətçilik, milli maraqlar, müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi və sabitlik ideyalarını ön plana çıxaran siyasi qüvvə kimi formalaşmağa başladı. Partiyanın özünün tarixi sənədlərində əsas məqsədlər sırasında müstəqil dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi, hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğu, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı və sosial rifahın təmin edilməsi göstərilir. YAP-ın tarixini Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyəti və 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdışı ilə paralel nəzərdən keçirmək daha doğru olardı. 1993-cü ilin iyununda ölkədə siyasi böhran dərinləşdiyi bir vaxtda Heydər Əliyev Bakıya gəldi, iyunun 15-də parlamentin sədri, oktyabrın 3-də isə prezident seçildi. Prezidentin rəsmi tarix səhifəsində həmin dövrün əsas prioritetləri dövlət müstəqilliyinin qorunması, təhlükəsizliyin təmin edilməsi, iqtisadiyyatın bərpası, demokratik inkişaf və Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi kimi təqdim olunur. 1990-cı illərin ortalarından etibarən Azərbaycanda dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, yeni iqtisadi münasibətlərin formalaşdırılması və ölkənin beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi prosesi sürətləndi. 1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması Azərbaycanın enerji strategiyasının əsas hadisələrindən biri oldu. Bu proseslər dövlətin iqtisadi və siyasi imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm mərhələ təşkil edirdi. YAP isə bu dövrdə hakim siyasi qüvvə kimi dövlət idarəçiliyində iştirak edən əsas siyasi təşkilata çevrildi. Partiyanın geniş regional təşkilatlanması onun ölkənin müxtəlif bölgələrində siyasi dayaqlar formalaşdırmasına imkan verdi. 1992–1993-cü illərdə rayon təşkilatlarının yaradılması prosesi sürətləndi və partiya qısa müddətdə ölkə miqyasında təşkilati struktura malik siyasi quruma çevrildi. 1999-cu ildə partiyanın I qurultayı keçirildi. 2001-ci ildə keçirilən II qurultay isə YAP tarixində mühüm dəyişikliklərdən biri ilə yadda qaldı: İlham Əliyev partiya sədrinin birinci müavini seçildi. 2003-cü il YAP üçün də mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Partiyanın siyasi xəttinin davam etdirilməsi məsələsi ön plana çıxdı. Həmin il İlham Əliyev prezident seçildi və YAP-a rəhbərlik etməyə başladı. İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə Azərbaycanın iqtisadi inkişafı, enerji layihələri, infrastruktur quruculuğu və beynəlxalq münasibətlərinin genişləndirilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən oldu. YAP da bu prosesdə hakim siyasi təşkilat kimi fəaliyyətini davam etdirdi. Bu dövrdə partiyanın qarşısında yeni nəsillə işləmək, müasir kommunikasiya vasitələrindən istifadə etmək, gənclərin siyasi proseslərdə iştirakını artırmaq və təşkilati strukturları yeniləmək kimi məsələlər meydana çıxdı. Beləliklə, 1990-cı illərin siyasi reallıqlarında formalaşmış partiya tədricən XXI əsrin sosial və texnoloji mühitinə uyğunlaşmağa başladı. YAP tarixində ən mühüm təşkilati dəyişikliklərdən biri 5 mart 2021-ci ildə keçirilmiş VII Qurultayla bağlıdır. Qurultayda partiyanın yeni Nizamnaməsi və Proqramı qəbul edildi, İdarə Heyəti və Təftiş Komissiyası formalaşdırıldı, Veteranlar Şurası yaradıldı. Həmin qərarlar partiyanın təşkilati idarəetmə modelində yenilənmə mərhələsinin başlanğıcı kimi təqdim edilir. Bu yenilənmənin mühüm cəhətlərindən biri partiyanın siyasi fəaliyyətinin müasir dövrün çağırışlarına uyğunlaşdırılması idi. Yeni proqramda dövlətçilik, müstəqillik, qanunun aliliyi, sosial ədalət və demokratik ənənələr kimi istiqamətlər vurğulanmaqla yanaşı, yeni dövrün siyasi və sosial tələblərinə cavab verən fəaliyyət mexanizmləri müəyyənləşdirildi. Mehriban xanım Əliyevanın YAP Sədrinin birinci müavini təyin edilməsi də həmin qurultayın diqqətçəkən qərarlarından biri oldu. Bu addım partiyanın rəhbər strukturunda dəyişikliklə yanaşı, qadınların siyasi və ictimai idarəçilikdə təmsilçiliyi baxımından da qeyd olunan hadisələr sırasına daxil edildi. YAP-ın sonrakı fəaliyyəti 2020-ci il Vətən müharibəsi, 2023-cü ildə Qarabağda keçirilmiş hərbi əməliyyatlar və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonrakı yeni siyasi mərhələ ilə sıx bağlıdır. Bu hadisələr ölkənin siyasi gündəliyini dəyişdirməklə yanaşı, hakim partiyanın qarşısında da yeni vəzifələr yaradıb. 2024-cü il prezident seçkilərində YAP-ın namizədi İlham Əliyev rəsmi nəticələrə əsasən 92,12 faiz səslə seçilib. Həmin ilin sentyabrında keçirilmiş parlament seçkilərində isə YAP 68 mandat əldə edib. Bu rəqəmlər partiyanın ölkənin siyasi sistemindəki böyük parlament və təşkilati çəkisini göstərən seçki nəticələridir; onların siyasi qiymətləndirilməsi isə müxtəlif baxışlara görə dəyişə bilər. Bu gün YAP-ın qarşısında 1990-cı illərdəki vəzifələrdən fərqli çağırışlar dayanır. 1992-ci ildə ağır böhran şəraitində yaradılan partiya sonrakı illərdə hakim siyasi təşkilata çevrilib və dövlətin əsas sütunlarından biridir. İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə isə partiya yeni sosial və siyasi reallıqlara uyğunlaşmaq məqsədilə təşkilati və proqram dəyişikliklərindən keçib. Əgər partiyanın yaranma dövrünün əsas mövzuları dövlətçiliyin qorunması, siyasi sabitlik və müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi idisə, yeni mərhələdə rəqəmsallaşma, gənclərin iştirakı, ictimai kommunikasiya, institusional yenilənmə və dəyişən sosial gözləntilər ön plana çıxır. Yeni Azərbaycan Partiyasının üç onillikdən artıq tarixi Azərbaycanın müstəqillik dövrünün siyasi salnaməsinin mühüm hissəsidir. 1992-ci ildə ağır böhran şəraitində yaradılan partiya sonrakı illərdə hakim siyasi təşkilata çevrilib və dövlət idarəçiliyinin siyasi dayaqlarından biri kimi fəaliyyət göstərib. Heydər Əliyevin partiyanın yaradılmasında və onun siyasi xəttinin formalaşmasında rolu YAP tarixinin əsas sütunlarından biridir. İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə isə partiya yeni sosial və siyasi reallıqlara uyğunlaşmaq məqsədilə təşkilati və proqram dəyişikliklərindən keçib. Xüsusilə 2021-ci il VII Qurultayı bu baxımdan mühüm mərhələ kimi yadda qalıb. Tarix göstərir ki, siyasi təşkilatların uzunömürlülüyünü yalnız onların keçmişdə qazandıqları nəticələr müəyyən etmir. Əsas məsələ zamanın dəyişdiyini görmək, yenilənmək və yeni mərhələnin tələblərinə cavab verə bilməkdir. YAP-ın qarşıdakı illərdəki siyasi fəaliyyəti də məhz bu baxımdan Azərbaycanın müasir siyasi tarixinin növbəti səhifələrindən birini təşkil edəcək.
Tahir TAĞIYEV
