şənbə günü, 21 noyabr 2026
     

Qafqaz Albaniyası memarlığında heraldika və simvoloji nişanlar sistemi

Image


Milli memarlıq irsinin təşəkkülü və təkamül prosesində bədii-plastik tərtibat və simvololoji atributlar mühüm rol oynayır. Antik və erkən orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş Qafqaz Albaniyası dövlətinin zəngin tikinti mədəniyyəti, eyni zamanda özünəməxsus vizual-simvolik dilə malik olmuşdur. Albaniyanın dini və dünyəvi tikililərində – məbədlərdə, istehkamlarda, saray kompleksi qalıqlarında və stelalarda tətbiq edilən kabartmalar, relyef təsvirləri və daşoyma naxışlar sadəcə bəzək elementləri olmayıb, dərin dini, siyasi və heraldik mənalar daşımışdır. Araşdırmalar göstərir ki, Qafqaz Albaniyası memarlığında simvolika iki ana tarixi mərhələnin sintezini əks etdirir:

1. Xristianlıqdan əvvəlki (pagan, zərdüşti və astroloji) dövr: İşıq, günəş, bərəkət və totemik inancları əks etdirən simvollar.

2. Erkən xristianlıq dövrü (IV–VIII əsrlər): İlahiyyat ideyalarının, dövlət-monarxiya heraldikasının və sakral elementlərin memarlığa inteqrasiyası.

Albaniya memarlıq abidələrində və daş plastikasında geniş yer alan zooform (heyvan) və ornitomorf (quş) relyeflər birbaşa hakimiyyət heraldikası və mühafizəkar sakral rəmzlərlə bağlıdır.

Albaniya monumental incəsənətində və memarlıq detallarında (kapitel, xaçdaş, stela relyefləri) şir və qartal fiqurlarına tez-tez rast gəlinir. Şir – hakimiyyət gücü, hökmdar əzəməti və səltənət mühafizəçisi kimi təsvir edilirdi. Qartal isə göy tanrısı inanclarından gələn, sonradan xristian teologiyasında ilahi ruhu və dövlətin yüksəlişini rəmziləşdirən heraldik nişan idi.

Məngəçevir məbəd kompleksində (VI əsrə aid) tapılmış məşhur Alban kilsə kapiteli üzərindəki relies təsviri Albaniya ikonoqrafiyasının ən parlaq nümunəsidir. Burada Həyat Ağacının (Vətən və əbədiyyət rəmzi) hər iki tərəfində qarşı-qarşıya dayanmış iki tavus quşu təsvir edilmişdir. Tavus quşları – əbədi həyat, dirilmə və cənnət simvolu olmaqla yanaşı, Albaniya din xadimləri və hökmdar ailəsinin zadəganlıq rəmzi sayılmışdı.

Xristianlıq rəsmi dövlət dini elan edildikdən sonra da Albaniya memarlıq bəzəklərində qədim astroloji və kosmoqonik simvollar öz varlığını saxlamış, xristian ideologiyasına uyğunlaşdırılmışdır.

Rozetlər, dairəvi buruq naxışlar və çoxguşəli ulduzlar şəklində divar hörgülərində, giriş portal daşlarında və haçdaşlarda həkk olunmuşdur. Günəş – əbədi nuru və Yaradanı, Ay isə zamanın dövriliyini təmsil edirdi.

Məbədlərin pəncərə haşiyələrində və kapitellərində tətbiq edilən asma yarpaqları və üzüm salxımları bərəkət, bol ruzi və xristian ilahiyyatındakı "Müqəddəs Tənək" konsepsiyasını ifadə edirdi.

Alban memarlıq daşyonma sənətində xüsusi yer tutan zəncirvari və hörük şəkilli geometrik motivlər sonsuzluq, ilahi nizam və pis ruhlardan qorunma (apotropik funksiya) mənasını daşıyırdı.

Albaniya memarlığının və daş plastikasının (xaçdaşların) ən səciyyəvi simvoloji göstəricisi Alban Xaçıdır. Alban xaçları qonşu regionların (erməni, gürcü və ya Bizans) xaç tiplərindən bədii-memarlıq quruluşuna görə kəskin fərqlənir. Bu barədə konkret fikirimiz aşağıdakı kimidir:

1. Çiçəkləyən / Qatranlı Xaç (Vegetativ Xaç): Alban xaçlarının qolları bitki tumurcuqları, yarpaqlar və yaşıl budaqlar şəklində sonluqlara malikdir. Bu, ölüm aləti olan xaçın "Həyat Ağacı"na transformasiyasını simvolizə edir.

2. Dairəvi çərçivəli xaçlar: Günəş diski içərisində yerləşdirilmiş xaçlar antik solyar inancların xristianlıqla sintezini göstərir.

3. Pilləli postament: Memarlıq relyeflərində xaç adətən 3 pilləli pyedestal üzərində ucalır ki, bu da İnam, Ümid və Məhəbbət pillələrini təcəssüm etdirir.

Bu baxımdan Qafqaz Albaniyasının xristian memarlıq irsində Kiş (Şəki) və Ləkit (Qax) məbədləri həm daşıdıqları tektonik-məkan strukturuna, həm də üzərilərindəki plastik bəzək elementlərinə, relyeflərə və simvolik ikonoqrafiyaya görə müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Hər iki abidə Alban dini-memarlıq təfəkkürünün həm xristianlıqdan əvvəlki (bütpərəstlik, zərdüştlük, kosmoqonik inanclar) qatlarını, həm də erkən xristian ehkamlarının sintezini özündə təcəssüm etdirir.

Nəticə etibarı ilə onu qeyd etmək olar ki, Qafqaz Albaniyası memarlığında təşəkkül tapmış heraldik və simvoloji nişanlar sistemi mürəkkəb semantik struktura malikdir. Bu sistem Antik dövrün ideoloji-mistik təsəvvürləri ilə orta əsr xristian ilahiyyatının bədii və fəlsəfi sintezindən yaranmışdır. Memarlıq abidələrində saxlanılan relies təsvirləri, zooform heraldik nişanlar və dekorativ-tətbiqi daş plastika nümunələri Albaniya dövlətinin özünəməxsus mədəni-siyasi kimliyini və yüksək memarlıq-estetik səviyyəsini sübut edən mühüm ilkin mənbələrdir.

Rizvan QARABAĞLI

Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

20.11.2026 / 23:10
Minlərlə ailənin torpaq probleminin həlli istiqamətində mühüm addım - çıxarış almaq mümkün olacaq...

20.11.2026 / 22:37
İraqda məzhəb savaşı başlanır, işin içində yenə İran var

20.11.2026 / 22:15
Tramp Konqresdə nəzarəti itirməzdən əvvəl hərəkətə keçdi - Ukraynada sülh üçün son tarix açıqlandı...

20.11.2026 / 21:58
BMT-ni bərbad günə qoyanlar onun “köklü islahatına” qərar verdilər...

20.11.2026 / 21:43
Danimarka Rusiya hərbi attaşesini ölkədən qovur, ruslar üçün vizaları da dayandırır – vaxt verildi...

20.11.2026 / 21:35
Britaniya ordusu dron dövrünə hazırlaşır?

20.11.2026 / 21:24
Moskvadan Tallinn və Buxarestə etiraz - hər iki ölkənin diplomatları Rusiya XİN-ə çağırıldı

20.11.2026 / 21:16
Paşinyan “Qərbi Ermənistandan” imtina etdi ki, Bakı da Qərbi Azərbaycandan imtina etsin - Hay ki, hay...

20.11.2026 / 20:58
Qərbi Zəngəzurun tarixi irsinin UNESCO-da mənimsənilməsinə start verildi...

20.11.2026 / 20:41
Tramp Çindəki hadisədən sonra təyyarədaşıyan bir gəmini İranın "qapısından" çəkib apardı...

20.11.2026 / 20:22
Rəsmi Ankara NATO-ya sərt mesaj verdi – Alyans Türkiyəni Yaxın Şərqdə tək qoydu...

20.11.2026 / 20:07
Parlament buraxılır, Konstitusiya dəyişdirilir, müxalifət ləğv edilir - Paşinyan mürəkkəb ssenariyə baş vurdu...

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

20.11.2026 / 16:02
Prezident İlham Əliyevin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzində... - FOTO

20.11.2026 / 15:44
Çin lideri Putini niyə bu qədər soyuq qarşıladı...

20.11.2026 / 15:29
Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb - FOTO

20.11.2026 / 15:23
Azərbaycanda boşanmaların sayı artır - hər 100 nikahın 48-i dağılır...

20.11.2026 / 15:20
Bakı–Balakən–Bakı marşrutu üzrə qatarların hərəkəti bərpa olunur

20.11.2026 / 15:09
Rusiyanı Ukraynada yeni işğala ruhlandıran kimdir - ABŞ müdafiə nazirinin yanlışı...

20.11.2026 / 15:08
“Vətəndaşlar referendumda yeni Konstitusiyanın əleyhinə səs verərsə, istefa verməyə hazıram” - Paşinyan

20.11.2026 / 14:50
Badamdarda sürüşmə sahəsində çatlar genişlənib - RƏSMİ AÇIQLAMA...

20.11.2026 / 14:45
Milli Məclisin deputatı Vüqar Rəhimzadə Ordubadda seçiciləri ilə növbəti görüşünü keçirib - FOTO

20.11.2026 / 14:44
Aİ və Böyük Britaniya tələbə mübadiləsi barədə razılığa gəldilər, lakin təhsil haqları dayandırıldı

20.11.2026 / 14:32
Əli Əsədov Kobaxidzeyə başsağlığı verdi

20.11.2026 / 14:24
Krım körpüsü Niderland raketləri ilə vurulmuşdu - Niderland və Avstriyanın Kiyevdəki səfirlikləri bombalandı...

20.11.2026 / 14:12
Əməkdar artist Nigar Şabanova icra hakimiyyətini tənqid etdi

20.11.2026 / 14:08
Polşanın Lublin şəhərində hava hücumu xəbərdarlığı edilib

20.11.2026 / 14:01
Milli Xalça Muzeyində “Ortaq irs: Türk xalçası” mövzusunda beynəlxalq simpozium təşkil olunacaq

20.11.2026 / 13:59
AĞDAMIN MƏDƏNİ YADDAŞI: DAŞLARA HƏKK OLUNMUŞ TARİX VƏ YENİDƏN DİRÇƏLƏN İRS

20.11.2026 / 13:59
AMEA-nın strukturunda dəyişiklik edilib

20.11.2026 / 13:55
Le Penin partiyasının qərargahında məlumat sızması ilə əlaqədar axtarış aparılıb

20.11.2026 / 13:50
Çin "üçlüyünün" bəyanatları Avroatlantik məkanı parçaladı...

20.11.2026 / 13:35
Putinin təhdidlərindən saatlar sonra Rusiya ordusu Kiyevə üç ballistik raket atdı - körpülər vuruldu...

20.11.2026 / 13:18
Lukaşenko kənd təsərrüfatı nazirini söydüyünü etiraf etdi - sonra ondan üzr istəyirəm...

20.11.2026 / 13:03
Vyetnam Azərbaycanda səfirlik açır...

20.11.2026 / 12:51
Jurnalistlər üçün müsabiqə elan edildi

20.11.2026 / 12:36
ABŞ-da hakerlər “Visa”, “Mastercard” və “JPMorgan Chase” müştərilərinin məlumatlarını ələ keçirdi…

20.11.2026 / 12:21
Sahibə Qafarova Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşdə iştirak edib

20.11.2026 / 12:14
Uşaqların energetik içkilərə marağı artır – nəzarət gücləndirilə bilər...

20.11.2026 / 12:01
Media və Yayım Şurasının müsabiqələrinin keçirilməsi qaydalarında yenilik edildi

20.11.2026 / 11:50
İspaniya futbolunun dörd nəhəngi İstanbulda üz-üzə gəlir

20.11.2026 / 11:37
Jurnalist müsabiqəsində sosial media aktivliyi də nəzərə alınacaq - YENİ QAYDA...

20.11.2026 / 11:23
Keçmiş təhsil nazirinə yeni vəzifə verildi...

20.11.2026 / 11:09
Dəbilqəsiz elektroskuter sürmək qadağan edilə bilər - Ombudsmandan təklif...

20.11.2026 / 10:54
Bu halda media subyektinə yardım dayandırılacaq...

20.11.2026 / 10:36
Sülhə mane olan sənəd Ermənistanın rəsmi saytlarında açılmır

20.11.2026 / 10:18
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Vyetnam Milli Assambleyasının sədri ilə görüşüb - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 10:03
Tramp İrana yeni hücumla bağlı yeni tarix açıqladı – nələrin baş verəcəyini görəcəyik…

20.11.2026 / 09:47
Abşeron-Xızı Təhsil İdarəsinin müdiri yeni vəzifəyə təyin edildi...

20.11.2026 / 09:30
Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi 2027-ci il üzrə kiçik və böyük qrant müsabiqələrini elan edir

20.11.2026 / 09:20
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vyetnamın Baş naziri ilə görüşü olub - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Ho Şi Minin məqbərəsini ziyarət etdi - FOTO

20.11.2026 / 08:21
Ukraynanın NATO-ya üzvlüyü gündəmdə - yalnız ərazi güzəşti qarşılığında…

20.11.2026 / 08:11
Netanyahunun əsas rəqibi hərəkətə keçdi - Ayzenkot ərəb partiyaları ilə koalisiyaya gedir

20.11.2026 / 08:10
Prezident İlham Əliyev Hanoyda “İnqilab şəhidləri” abidəsini ziyarət edib - FOTO

20.11.2026 / 08:01
Senat Trampın İrana qarşı müharibə səlahiyyətini məhdudlaşdırmaq cəhdini rədd etdi

20.11.2026 / 00:45
Beynəlxalq Məhkəmədən tarixi qərar... Myanma Arakan müsəlmanlarına qarşı rəsmən soyqırımda ittiham olundu – təzminat ödəyəcəklər…

20.11.2026 / 00:11
Qarakənd faciəsindən 35 il ötür...

20.11.2026 / 00:01
Bu gün Ağdam Şəhəri Günüdür - Qarabağın dirçəliş rəmzinə çevrilən Ağdam...

19.11.2026 / 22:53
Azərbaycan tarixinin öyrənilməmiş səhifələri

19.11.2026 / 22:35
Sadiq həmişə müharibənin qələbə ilə bitəcəyini deyirdi…

19.11.2026 / 21:58
Yeni prezident seçkilərinə qədər Əkrəm İmamoğluna “siyasətlə məşğulluq” qadağası qoyuldu...

19.11.2026 / 21:35
“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ