Milli memarlıq irsinin təşəkkülü və təkamül prosesində bədii-plastik tərtibat və simvololoji atributlar mühüm rol oynayır. Antik və erkən orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş Qafqaz Albaniyası dövlətinin zəngin tikinti mədəniyyəti, eyni zamanda özünəməxsus vizual-simvolik dilə malik olmuşdur. Albaniyanın dini və dünyəvi tikililərində – məbədlərdə, istehkamlarda, saray kompleksi qalıqlarında və stelalarda tətbiq edilən kabartmalar, relyef təsvirləri və daşoyma naxışlar sadəcə bəzək elementləri olmayıb, dərin dini, siyasi və heraldik mənalar daşımışdır. Araşdırmalar göstərir ki, Qafqaz Albaniyası memarlığında simvolika iki ana tarixi mərhələnin sintezini əks etdirir:
1. Xristianlıqdan əvvəlki (pagan, zərdüşti və astroloji) dövr: İşıq, günəş, bərəkət və totemik inancları əks etdirən simvollar.
2. Erkən xristianlıq dövrü (IV–VIII əsrlər): İlahiyyat ideyalarının, dövlət-monarxiya heraldikasının və sakral elementlərin memarlığa inteqrasiyası.
Albaniya memarlıq abidələrində və daş plastikasında geniş yer alan zooform (heyvan) və ornitomorf (quş) relyeflər birbaşa hakimiyyət heraldikası və mühafizəkar sakral rəmzlərlə bağlıdır.
Albaniya monumental incəsənətində və memarlıq detallarında (kapitel, xaçdaş, stela relyefləri) şir və qartal fiqurlarına tez-tez rast gəlinir. Şir – hakimiyyət gücü, hökmdar əzəməti və səltənət mühafizəçisi kimi təsvir edilirdi. Qartal isə göy tanrısı inanclarından gələn, sonradan xristian teologiyasında ilahi ruhu və dövlətin yüksəlişini rəmziləşdirən heraldik nişan idi.
Məngəçevir məbəd kompleksində (VI əsrə aid) tapılmış məşhur Alban kilsə kapiteli üzərindəki relies təsviri Albaniya ikonoqrafiyasının ən parlaq nümunəsidir. Burada Həyat Ağacının (Vətən və əbədiyyət rəmzi) hər iki tərəfində qarşı-qarşıya dayanmış iki tavus quşu təsvir edilmişdir. Tavus quşları – əbədi həyat, dirilmə və cənnət simvolu olmaqla yanaşı, Albaniya din xadimləri və hökmdar ailəsinin zadəganlıq rəmzi sayılmışdı.
Xristianlıq rəsmi dövlət dini elan edildikdən sonra da Albaniya memarlıq bəzəklərində qədim astroloji və kosmoqonik simvollar öz varlığını saxlamış, xristian ideologiyasına uyğunlaşdırılmışdır.
Rozetlər, dairəvi buruq naxışlar və çoxguşəli ulduzlar şəklində divar hörgülərində, giriş portal daşlarında və haçdaşlarda həkk olunmuşdur. Günəş – əbədi nuru və Yaradanı, Ay isə zamanın dövriliyini təmsil edirdi.
Məbədlərin pəncərə haşiyələrində və kapitellərində tətbiq edilən asma yarpaqları və üzüm salxımları bərəkət, bol ruzi və xristian ilahiyyatındakı "Müqəddəs Tənək" konsepsiyasını ifadə edirdi.
Alban memarlıq daşyonma sənətində xüsusi yer tutan zəncirvari və hörük şəkilli geometrik motivlər sonsuzluq, ilahi nizam və pis ruhlardan qorunma (apotropik funksiya) mənasını daşıyırdı.
Albaniya memarlığının və daş plastikasının (xaçdaşların) ən səciyyəvi simvoloji göstəricisi Alban Xaçıdır. Alban xaçları qonşu regionların (erməni, gürcü və ya Bizans) xaç tiplərindən bədii-memarlıq quruluşuna görə kəskin fərqlənir. Bu barədə konkret fikirimiz aşağıdakı kimidir:
1. Çiçəkləyən / Qatranlı Xaç (Vegetativ Xaç): Alban xaçlarının qolları bitki tumurcuqları, yarpaqlar və yaşıl budaqlar şəklində sonluqlara malikdir. Bu, ölüm aləti olan xaçın "Həyat Ağacı"na transformasiyasını simvolizə edir.
2. Dairəvi çərçivəli xaçlar: Günəş diski içərisində yerləşdirilmiş xaçlar antik solyar inancların xristianlıqla sintezini göstərir.
3. Pilləli postament: Memarlıq relyeflərində xaç adətən 3 pilləli pyedestal üzərində ucalır ki, bu da İnam, Ümid və Məhəbbət pillələrini təcəssüm etdirir.
Bu baxımdan Qafqaz Albaniyasının xristian memarlıq irsində Kiş (Şəki) və Ləkit (Qax) məbədləri həm daşıdıqları tektonik-məkan strukturuna, həm də üzərilərindəki plastik bəzək elementlərinə, relyeflərə və simvolik ikonoqrafiyaya görə müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Hər iki abidə Alban dini-memarlıq təfəkkürünün həm xristianlıqdan əvvəlki (bütpərəstlik, zərdüştlük, kosmoqonik inanclar) qatlarını, həm də erkən xristian ehkamlarının sintezini özündə təcəssüm etdirir.
Nəticə etibarı ilə onu qeyd etmək olar ki, Qafqaz Albaniyası memarlığında təşəkkül tapmış heraldik və simvoloji nişanlar sistemi mürəkkəb semantik struktura malikdir. Bu sistem Antik dövrün ideoloji-mistik təsəvvürləri ilə orta əsr xristian ilahiyyatının bədii və fəlsəfi sintezindən yaranmışdır. Memarlıq abidələrində saxlanılan relies təsvirləri, zooform heraldik nişanlar və dekorativ-tətbiqi daş plastika nümunələri Albaniya dövlətinin özünəməxsus mədəni-siyasi kimliyini və yüksək memarlıq-estetik səviyyəsini sübut edən mühüm ilkin mənbələrdir.
Rizvan QARABAĞLI
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
