şənbə günü, 21 noyabr 2026
     

Qafqaz Albaniyası və Efiopiya yazı sistemləri kontekstində erməni əlifbasının mənşəyi...

Image


Ermənilər Alban əlifbasını özününkü hesab edirsə, bəs nə üçün Efiopiya əlifbasını özününküləşdirib?

Əlbəttə, Efiopiya (Gəəz), erməni və Qafqaz Albaniyası əlifbaları arasında həm qrafik, həm də tarixi baxımdan mövcud olan paralellər, eləcə də erməni tarixşünaslığında Alban yazılı irsinin mənimsənilməsi cəhdləri dilçilik və paleoqrafiya elmində mühüm tədqiqat mövzularındandır.

Biz də, aşağıda bu məsələnin elmi-tarixi və paleoqrafik aspektlərini bir daha ətraflı şəkildə işıqlandırılmasına ehtiyac duyduq.

Qafqaz regionunun xristianlaşması dövründə (IV–V əsrlər) ilahiyyat mətnlərinin yerli dillərə tərcüməsi üçün milli əlifbaların yaradılması zərurəti yaranmışdı. Erməni ənənəsinə görə, Mesrop Maştos 405-ci ildə erməni, az sonra isə Alban və gürcü əlifbalərını tərtib etmişdir. Lakin müasir paleoqrafik və dilçilik tədqiqatları göstərir ki, erməni əlifbasının qrafik strukturu fonetik baxımdan yunan və sami (arami) yazılarının təsirinə məruz qalsa da, vizual qrafem formaları baxımından Şərqi Afrika xristian sivilizasiyasının – Efiopiya (Gəəz) əlifbasının birbaşa təsiri altındadır.

Eyni zamanda, Qafqaz Albaniyasının V əsrə aid özünəməxsus 52 hərfdən ibarət əlifbasının erməni kilsəsi və tarixçiləri tərəfindən "erməni yazısının variantı" kimi təqdim edilməsi elmi faktlarla ziddiyyət təşkil edir.

Efiopiya əlifbası (Gəəz) IV əsrdə Aksum krallığında xristianlığın dövlət dini elan edilməsindən sonra tam formalaşmış sillabik (heca) yazı sistemidir. Paleoqrafik müqayisələr göstərir ki, Mesrop Maştos erməni əlifbasını yaradarkən efiopiyalı xristian monaxların və ya İsgəndəriyyə məktəbinin əlyazmaları vasitəsilə Gəəz yazısı ilə yaxından tanış olmuşdur.

Elmi mənbələrdə bu məsələyə üç asbektən baxılır:

1. Erməni əlifbasının bir çox hərfləri (məsələn: այb/A, բen/B, դa/D, զa/Z, թo/T) Gəəz yazı sistemindəki eynisəsli və ya yaxın qrafemlərin fırladılması, güzgü əks olunması və ya kiçik şaquli xətlərin əlavə edilməsi yolu ilə kopyalanmışdır.

2. Hər iki əlifbada hərflərin yuxarı və aşağı ilgəklərlə, halqalarla tamamlanması (ilməli yazı stili) tamamilə eyni visual xarakter daşıyır.

3. Gəəz yazısındakı heca işarələrinin bazası olan samitlər erməni dilindəki spesifik xışıltılı və boğaz səslərini ifadə etmək üçün qrafik model kimi götürülmüşdür.

Dahi rus şərqşünası və dilçisi N. Y. Marr və ingilis efiopiyaçısı E. Ullendorff qeyd edirlər ki, Maştosun İsgəndəriyyədə və ya Suriyada təhsil alarkən efiopiyalı zəvvarlar və monaxlarla təması təkzibedilməzdir.

Erməni tarixşünaslığı uzun əsrlər boyu Koryunun "Maştosun həyatı" əsərinə istinad edərək Alban əlifbasının da Maştos tərəfindən uydurulduğunu iddia etmişdir. Lakin bu iddia iki əsas elmi fakt qarşısında öz əhəmiyyətini itirir:

1. 1975-ci ildə Sina dağındakı Müqəddəs Yekaterina monastırında tapılan və Zaza Aleksidze tərəfindən oxunan Alban palimpsestləri (VI–VII əsrlər) Alban dilinin Udin dilinin qədim forması olduğunu və 52 hərflik özünəməxsus fonetik sistemə malik olduğunu qəti şəkildə sübut etdi.

Alban əlifbasının fonetik və qrafik strukturu Qafqaz-Dağıstan dil ailəsinin zəngin samitlər sisteminə tam uyğunlaşdırılmışdır və erməni əlifbasından köklü şəkildə fərqlənir.

2. 705-ci ildə Ərəb Xilafətinin dəstəyi ilə Alban Kilsəsinin erməni Qriqorian Kilsəsinə tabe edilməsindən sonra Alban dilindəki dini və tarixi ədəbiyyat kütləvi şəkildə məhv edilmiş, bir hissəsi isə erməni dilinə tərcümə olunaraq orijinalları aradan qaldırılmışdır.

Alban kilsələrinin və tapılan abidələrin üzərindəki alban yazılarının erməni kilsəsi tərəfindən özününküləşdirilməsi cəhdi, əslində, Alban mədəniyyətinin regiondakı avtoxton izlərini silmək məqsədi daşımışdır.

Nəticə etibarı ilə apardığımız elmi analiz, aşağıdakı fikirlərimizi qeyd etməyə bizə əsas verir:

1. Erməni əlifbası müstəqil orijinal yaradıcılıq məhsulu olmayıb, Efiopiya (Gəəz) yazı sisteminin qrafik elementlərinin mənimsənilməsi və yerli fonetikaya uyğunlaşdırılması yolu ilə tərtib edilmişdir.

2. Erməni kilsəsinin Alban əlifbasını və irsini "özününkü" elan etməsi tarixi-paleoqrafik faktlara deyil, ideoloji-siyasi mənimsəmə strategiyasına söykənir.

3. Sina palimpsestlərinin elmi dövriyyəyə daxil olması Alban əlifbasının müstəqil, zəngin və Qafqaz Albaniyasının avtoxton xalqlarına aid unikal bir yazı sistemi olduğunu yekun olaraq sübut etmişdir.

Rizvan QARABAĞLI

Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

20.11.2026 / 23:10
Minlərlə ailənin torpaq probleminin həlli istiqamətində mühüm addım - çıxarış almaq mümkün olacaq...

20.11.2026 / 22:37
İraqda məzhəb savaşı başlanır, işin içində yenə İran var

20.11.2026 / 22:15
Tramp Konqresdə nəzarəti itirməzdən əvvəl hərəkətə keçdi - Ukraynada sülh üçün son tarix açıqlandı...

20.11.2026 / 21:58
BMT-ni bərbad günə qoyanlar onun “köklü islahatına” qərar verdilər...

20.11.2026 / 21:43
Danimarka Rusiya hərbi attaşesini ölkədən qovur, ruslar üçün vizaları da dayandırır – vaxt verildi...

20.11.2026 / 21:35
Britaniya ordusu dron dövrünə hazırlaşır?

20.11.2026 / 21:24
Moskvadan Tallinn və Buxarestə etiraz - hər iki ölkənin diplomatları Rusiya XİN-ə çağırıldı

20.11.2026 / 21:16
Paşinyan “Qərbi Ermənistandan” imtina etdi ki, Bakı da Qərbi Azərbaycandan imtina etsin - Hay ki, hay...

20.11.2026 / 20:58
Qərbi Zəngəzurun tarixi irsinin UNESCO-da mənimsənilməsinə start verildi...

20.11.2026 / 20:41
Tramp Çindəki hadisədən sonra təyyarədaşıyan bir gəmini İranın "qapısından" çəkib apardı...

20.11.2026 / 20:22
Rəsmi Ankara NATO-ya sərt mesaj verdi – Alyans Türkiyəni Yaxın Şərqdə tək qoydu...

20.11.2026 / 20:07
Parlament buraxılır, Konstitusiya dəyişdirilir, müxalifət ləğv edilir - Paşinyan mürəkkəb ssenariyə baş vurdu...

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

20.11.2026 / 16:02
Prezident İlham Əliyevin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzində... - FOTO

20.11.2026 / 15:44
Çin lideri Putini niyə bu qədər soyuq qarşıladı...

20.11.2026 / 15:29
Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb - FOTO

20.11.2026 / 15:23
Azərbaycanda boşanmaların sayı artır - hər 100 nikahın 48-i dağılır...

20.11.2026 / 15:20
Bakı–Balakən–Bakı marşrutu üzrə qatarların hərəkəti bərpa olunur

20.11.2026 / 15:09
Rusiyanı Ukraynada yeni işğala ruhlandıran kimdir - ABŞ müdafiə nazirinin yanlışı...

20.11.2026 / 15:08
“Vətəndaşlar referendumda yeni Konstitusiyanın əleyhinə səs verərsə, istefa verməyə hazıram” - Paşinyan

20.11.2026 / 14:50
Badamdarda sürüşmə sahəsində çatlar genişlənib - RƏSMİ AÇIQLAMA...

20.11.2026 / 14:45
Milli Məclisin deputatı Vüqar Rəhimzadə Ordubadda seçiciləri ilə növbəti görüşünü keçirib - FOTO

20.11.2026 / 14:44
Aİ və Böyük Britaniya tələbə mübadiləsi barədə razılığa gəldilər, lakin təhsil haqları dayandırıldı

20.11.2026 / 14:32
Əli Əsədov Kobaxidzeyə başsağlığı verdi

20.11.2026 / 14:24
Krım körpüsü Niderland raketləri ilə vurulmuşdu - Niderland və Avstriyanın Kiyevdəki səfirlikləri bombalandı...

20.11.2026 / 14:12
Əməkdar artist Nigar Şabanova icra hakimiyyətini tənqid etdi

20.11.2026 / 14:08
Polşanın Lublin şəhərində hava hücumu xəbərdarlığı edilib

20.11.2026 / 14:01
Milli Xalça Muzeyində “Ortaq irs: Türk xalçası” mövzusunda beynəlxalq simpozium təşkil olunacaq

20.11.2026 / 13:59
AĞDAMIN MƏDƏNİ YADDAŞI: DAŞLARA HƏKK OLUNMUŞ TARİX VƏ YENİDƏN DİRÇƏLƏN İRS

20.11.2026 / 13:59
AMEA-nın strukturunda dəyişiklik edilib

20.11.2026 / 13:55
Le Penin partiyasının qərargahında məlumat sızması ilə əlaqədar axtarış aparılıb

20.11.2026 / 13:50
Çin "üçlüyünün" bəyanatları Avroatlantik məkanı parçaladı...

20.11.2026 / 13:35
Putinin təhdidlərindən saatlar sonra Rusiya ordusu Kiyevə üç ballistik raket atdı - körpülər vuruldu...

20.11.2026 / 13:18
Lukaşenko kənd təsərrüfatı nazirini söydüyünü etiraf etdi - sonra ondan üzr istəyirəm...

20.11.2026 / 13:03
Vyetnam Azərbaycanda səfirlik açır...

20.11.2026 / 12:51
Jurnalistlər üçün müsabiqə elan edildi

20.11.2026 / 12:36
ABŞ-da hakerlər “Visa”, “Mastercard” və “JPMorgan Chase” müştərilərinin məlumatlarını ələ keçirdi…

20.11.2026 / 12:21
Sahibə Qafarova Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşdə iştirak edib

20.11.2026 / 12:14
Uşaqların energetik içkilərə marağı artır – nəzarət gücləndirilə bilər...

20.11.2026 / 12:01
Media və Yayım Şurasının müsabiqələrinin keçirilməsi qaydalarında yenilik edildi

20.11.2026 / 11:50
İspaniya futbolunun dörd nəhəngi İstanbulda üz-üzə gəlir

20.11.2026 / 11:37
Jurnalist müsabiqəsində sosial media aktivliyi də nəzərə alınacaq - YENİ QAYDA...

20.11.2026 / 11:23
Keçmiş təhsil nazirinə yeni vəzifə verildi...

20.11.2026 / 11:09
Dəbilqəsiz elektroskuter sürmək qadağan edilə bilər - Ombudsmandan təklif...

20.11.2026 / 10:54
Bu halda media subyektinə yardım dayandırılacaq...

20.11.2026 / 10:36
Sülhə mane olan sənəd Ermənistanın rəsmi saytlarında açılmır

20.11.2026 / 10:18
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Vyetnam Milli Assambleyasının sədri ilə görüşüb - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 10:03
Tramp İrana yeni hücumla bağlı yeni tarix açıqladı – nələrin baş verəcəyini görəcəyik…

20.11.2026 / 09:47
Abşeron-Xızı Təhsil İdarəsinin müdiri yeni vəzifəyə təyin edildi...

20.11.2026 / 09:30
Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi 2027-ci il üzrə kiçik və böyük qrant müsabiqələrini elan edir

20.11.2026 / 09:20
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vyetnamın Baş naziri ilə görüşü olub - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Ho Şi Minin məqbərəsini ziyarət etdi - FOTO

20.11.2026 / 08:21
Ukraynanın NATO-ya üzvlüyü gündəmdə - yalnız ərazi güzəşti qarşılığında…

20.11.2026 / 08:11
Netanyahunun əsas rəqibi hərəkətə keçdi - Ayzenkot ərəb partiyaları ilə koalisiyaya gedir

20.11.2026 / 08:10
Prezident İlham Əliyev Hanoyda “İnqilab şəhidləri” abidəsini ziyarət edib - FOTO

20.11.2026 / 08:01
Senat Trampın İrana qarşı müharibə səlahiyyətini məhdudlaşdırmaq cəhdini rədd etdi

20.11.2026 / 00:45
Beynəlxalq Məhkəmədən tarixi qərar... Myanma Arakan müsəlmanlarına qarşı rəsmən soyqırımda ittiham olundu – təzminat ödəyəcəklər…

20.11.2026 / 00:11
Qarakənd faciəsindən 35 il ötür...

20.11.2026 / 00:01
Bu gün Ağdam Şəhəri Günüdür - Qarabağın dirçəliş rəmzinə çevrilən Ağdam...

19.11.2026 / 22:53
Azərbaycan tarixinin öyrənilməmiş səhifələri

19.11.2026 / 22:35
Sadiq həmişə müharibənin qələbə ilə bitəcəyini deyirdi…

19.11.2026 / 21:58
Yeni prezident seçkilərinə qədər Əkrəm İmamoğluna “siyasətlə məşğulluq” qadağası qoyuldu...

19.11.2026 / 21:35
“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ