Ermənilər Alban əlifbasını özününkü hesab edirsə, bəs nə üçün Efiopiya əlifbasını özününküləşdirib?
Əlbəttə, Efiopiya (Gəəz), erməni və Qafqaz Albaniyası əlifbaları arasında həm qrafik, həm də tarixi baxımdan mövcud olan paralellər, eləcə də erməni tarixşünaslığında Alban yazılı irsinin mənimsənilməsi cəhdləri dilçilik və paleoqrafiya elmində mühüm tədqiqat mövzularındandır.
Biz də, aşağıda bu məsələnin elmi-tarixi və paleoqrafik aspektlərini bir daha ətraflı şəkildə işıqlandırılmasına ehtiyac duyduq.
Qafqaz regionunun xristianlaşması dövründə (IV–V əsrlər) ilahiyyat mətnlərinin yerli dillərə tərcüməsi üçün milli əlifbaların yaradılması zərurəti yaranmışdı. Erməni ənənəsinə görə, Mesrop Maştos 405-ci ildə erməni, az sonra isə Alban və gürcü əlifbalərını tərtib etmişdir. Lakin müasir paleoqrafik və dilçilik tədqiqatları göstərir ki, erməni əlifbasının qrafik strukturu fonetik baxımdan yunan və sami (arami) yazılarının təsirinə məruz qalsa da, vizual qrafem formaları baxımından Şərqi Afrika xristian sivilizasiyasının – Efiopiya (Gəəz) əlifbasının birbaşa təsiri altındadır.
Eyni zamanda, Qafqaz Albaniyasının V əsrə aid özünəməxsus 52 hərfdən ibarət əlifbasının erməni kilsəsi və tarixçiləri tərəfindən "erməni yazısının variantı" kimi təqdim edilməsi elmi faktlarla ziddiyyət təşkil edir.
Efiopiya əlifbası (Gəəz) IV əsrdə Aksum krallığında xristianlığın dövlət dini elan edilməsindən sonra tam formalaşmış sillabik (heca) yazı sistemidir. Paleoqrafik müqayisələr göstərir ki, Mesrop Maştos erməni əlifbasını yaradarkən efiopiyalı xristian monaxların və ya İsgəndəriyyə məktəbinin əlyazmaları vasitəsilə Gəəz yazısı ilə yaxından tanış olmuşdur.
Elmi mənbələrdə bu məsələyə üç asbektən baxılır:
1. Erməni əlifbasının bir çox hərfləri (məsələn: այb/A, բen/B, դa/D, զa/Z, թo/T) Gəəz yazı sistemindəki eynisesli və ya yaxın qrafemlərin fırladılması, güzgü əks olunması və ya kiçik şaquli xətlərin əlavə edilməsi yolu ilə kopyalanmışdır.
2. Hər iki əlifbada hərflərin yuxarı və aşağı ilgəklərlə, halqalarla tamamlanması (ilməli yazı stili) tamamilə eyni visual xarakter daşıyır.
3. Gəəz yazısındakı heca işarələrinin bazası olan samitlər erməni dilindəki spesifik xışıltılı və boğaz səslərini ifadə etmək üçün qrafik model kimi götürülmüşdür.
Dahi rus şərqşünası və dilçisi N. Y. Marr və ingilis efiopiyaçısı E. Ullendorff qeyd edirlər ki, Maştosun İsgəndəriyyədə və ya Suriyada təhsil alarkən efiopiyalı zəvvarlar və monaxlarla təması təkzibedilməzdir.
Erməni tarixşünaslığı uzun əsrlər boyu Koryunun "Maştosun həyatı" əsərinə istinad edərək Alban əlifbasının da Maştos tərəfindən uydurulduğunu iddia etmişdir. Lakin bu iddia iki əsas elmi fakt qarşısında öz əhəmiyyətini itirir:
1. 1975-ci ildə Sina dağındakı Müqəddəs Yekaterina monastırında tapılan və Zaza Aleksidze tərəfindən oxunan Alban palimpsestləri (VI–VII əsrlər) Alban dilinin Udin dilinin qədim forması olduğunu və 52 hərflik özünəməxsus fonetik sistemə malik olduğunu qəti şəkildə sübut etdi.
Alban əlifbasının fonetik və qrafik strukturu Qafqaz-Dağıstan dil ailəsinin zəngin samitlər sisteminə tam uyğunlaşdırılmışdır və erməni əlifbasından köklü şəkildə fərqlənir.
2. 705-ci ildə Ərəb Xilafətinin dəstəyi ilə Alban Kilsəsinin erməni Qriqorian Kilsəsinə tabe edilməsindən sonra Alban dilindəki dini və tarixi ədəbiyyat kütləvi şəkildə məhv edilmiş, bir hissəsi isə erməni dilinə tərcümə olunaraq orijinalları aradan qaldırılmışdır.
Alban kilsələrinin və tapılan abidələrin üzərindəki alban yazılarının erməni kilsəsi tərəfindən özününküləşdirilməsi cəhdi, əslində, Alban mədəniyyətinin regiondakı avtoxton izlərini silmək məqsədi daşımışdır.
Nəticə etibarı ilə apardığımız elmi analiz, aşağıdakı fikirlərimizi qeyd etməyə bizə əsas verir:
1. Erməni əlifbası müstəqil orijinal yaradıcılıq məhsulu olmayıb, Efiopiya (Gəəz) yazı sisteminin qrafik elementlərinin mənimsənilməsi və yerli fonetikaya uyğunlaşdırılması yolu ilə tərtib edilmişdir.
2. Erməni kilsəsinin Alban əlifbasını və irsini "özününkü" elan etməsi tarixi-paleoqrafik faktlara deyil, ideoloji-siyasi mənimsəmə strategiyasına söykənir.
3. Sina palimpsestlərinin elmi dövriyyəyə daxil olması Alban əlifbasının müstəqil, zəngin və Qafqaz Albaniyasının avtoxton xalqlarına aid unikal bir yazı sistemi olduğunu yekun olaraq sübut etmişdir.
Rizvan QARABAĞLI
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
