Xalça da yaddaşdır, sandıq da. Hər ikisi insanın keçmişi, dünyagörüşü və dəyərləri haqqında danışa bilir. Xalça öz hekayəsini rəng, naxış və kompozisiya ilə açıq səthində təqdim edir. Sandıq isə həm forması, materialı, quruluşu və bəzəyi ilə hekayə danışır, həm də tarix boyu insanın qorumağa layiq bildiyi əmanətləri öz daxilində saxlayır.
Sandığı yalnız qoruyucu vasitə kimi təqdim etmək isə onun imkanlarını daraltmaqdır. Sandığın özü də bir hekayədir. Onun müxtəlif səthləri, üçölçülü quruluşu, təsvir və ornamentləri bir mədəni yaddaşın müxtəlif qatlarını eyni sənət obyektində birləşdirə bilər. Bir sandığın üzərində tarixi hadisə, digər tərəfində ornament dili, konstruksiyasında isə müəyyən sənətkarlıq ənənəsi yaşaya bilər.
Bu xüsusiyyət XXI əsrdə sandığın qarşısında yeni imkanlar açır. XXI əsrin Azərbaycan sandığı ənənəvi sənət formasını müasir düşüncə və texnologiyalarla birləşdirərək yalnız qoruyan deyil, həm də mədəni yaddaşı üzə çıxaran sənət əsərinə çevrilə bilər. Burada məqsəd yalnız nəyisə sandığın içində saxlamaq deyil, zamanın, dağıntıların və tarixi proseslərin görünməz etdiyi yaddaşı yenidən görünən etməkdir.
MÜQƏDDƏS ƏMANƏTİ QORUYAN SANDIQ
Sandığın mədəni tarixini yalnız məişət və dekorativ sənət çərçivəsində araşdırmaq onun daha qədim və dərin simvolik qatını nəzərdən qaçırmaq deməkdir. Bunun ən məşhur nümunələrindən biri Əhd sandığıdır.
Tövratın Çıxış kitabında Əhd sandığının akasiya ağacından hazırlanması, qızılla üzlənməsi, daşınması üçün halqalar və çubuqlarla təchiz edilməsi, üzərində xüsusi örtüyün və keruvların yerləşdirilməsi ətraflı təsvir olunur. Sandıq İsrail xalqının Tanrı ilə əhdinin maddi simvolu kimi təqdim edilir. Sonrakı biblical mətnlərdə onun müqəddəs məkanın ən iç hissəsində yerləşdirilməsi də bu statusu tamamlayır. [1]
Quranda isə Bəqərə surəsinin 248-ci ayəsində Tābūt adı ilə xatırlanan sandıq Talutun hakimiyyətinin əlaməti kimi təqdim edilir. Ayədə onun içində “səkinə” və Musa ilə Harun ailələrindən qalan bəzi əmanətlərin olduğu bildirilir. Beləliklə, fərqli dini mətnlərdə fərqli məna çalarları ilə qarşımıza çıxsa da, sandıq burada adi saxlama vasitəsindən daha yüksək — müqəddəs əmanəti və yaddaşı qoruyan simvolik məkan statusu qazanır. [2]
Bu nümunə bizi qədim, lakin bu gün də aktual olan bir suala gətirir: insan nəyi sandığa qoyur və nə üçün onu qorumağa ehtiyac duyur?
Cavab həmişə maddi dəyər deyil. Bəzən sandığa qoyulan şey insanın yaddaşı, ailə tarixi, inancı, kimliyi və gələcək nəsillərə ötürmək istədiyi mənadır.
DÜNYANIN YADDAŞINDA SANDIQ
Bu simvolik məna müxtəlif xalqların mədəniyyətlərində fərqli formalarda davam edib. Qədim Misirdə sandıq tipli qutular dəfn və mərasim mədəniyyətində istifadə olunub. İntibah İtaliyasında cassone adlanan sandıqlar ailə və nikah mədəniyyətinin bir hissəsinə çevrilib, onların üzərində mifoloji, tarixi və ədəbi süjetlər təsvir edilib. İspaniyada arca de novia cehiz və ailə yaddaşı ilə əlaqələnib. Osmanlı-Anadolu məkanında sandıqlar ev və cehiz həyatının mühüm elementlərindən biri olub. Çin və Koreyada isə müxtəlif sandıq və saxlama sistemləri özünəməxsus konstruksiya, material və bəzək dili yaradıb. [3]
Bu nümunələr bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənir. Amma onları birləşdirən əsas xüsusiyyət dəyişmir: sandıq insanın qorumağa layiq bildiyi nəyinsə məkanı olub.
Ona görə sandığın üzərindəki ornamentə, materiala, konstruksiyaya və təsvirlərə yalnız dekorativ xüsusiyyət kimi baxmaq kifayət deyil. Bunlar müəyyən dövrün texnologiyası, estetikası, sosial münasibətləri və dünyagörüşü haqqında məlumat verə bilər. Sandığın kimə məxsus olması, hansı məqsədlə hazırlanması, hansı mərasimdə istifadə edilməsi və nəsildən-nəslə necə keçməsi də onun mədəni tarixinin bir hissəsidir.
Beləliklə, sandıq oxuna bilən mədəni mətnə çevrilir.
XALÇA VƏ SANDIQ: BİR YADDAŞ MÜHİTİ
Azərbaycanın ənənəvi məişətini təsəvvür edərkən xalça ilə sandığı bir-birindən tam ayrı düşünmək çətindir. Xalçanın olduğu ənənəvi ev mühitində sandıq da çox vaxt həmin məkanın ayrılmaz hissəsi idi. Sandıqda geyimlər, toxumalar, cehiz və ailə üçün qiymətli digər əmanətlər saxlanılırdı.
Deməli, xalça və sandıq sadəcə eyni evdə yerləşən iki sənət nümunəsi deyildi. Onlar eyni həyat tərzinin və mədəni yaddaşın bir-birini tamamlayan elementləri idi.
Xalça məkanı, onun estetik dünyasını, simvollarını və dünyagörüşünü görünən edirdi. Sandıq isə ailənin əmanətlərini, gündəlik həyatını və şəxsi yaddaşını qoruyurdu. Birinin yaddaşı əsasən səthdə, digərinin yaddaşı isə həm öz səthində, həm də daxilində yaşayırdı.
Zaman keçdikcə bu birlik zəiflədi. Sandığın ənənəvi funksiyalarının bir çoxunu müasir mebel, saxlama sistemləri və seyflər öz üzərinə götürdü. Sandığın sıradan çıxmasının əsas səbəblərindən biri də məhz onun əvvəlki funksional ehtiyacının aradan qalxması idi.
Lakin burada mühüm bir məqam var: funksiyanın dəyişməsi sənətin yox olması demək deyil.
Xalça da əvvəlki məişət funksiyasının böyük hissəsini itirdi. Ancaq sənət və mədəni irs kimi öz əhəmiyyətini qorudu, hətta yeni məna qazandı. Deməli, sandığın da qarşısında başqa bir yol mümkündür: onun keçmiş funksiyasını sadəcə təkrarlamaq yox, müasir şəraitdə yeni funksiyalar qazanmasına imkan vermək.
XXI ƏSRİN AZƏRBAYCAN SANDIĞI
Burada XXI əsrin Azərbaycan sandığı anlayışı meydana çıxır.
Bu anlayış keçmiş sandığın yeni materiallardan hazırlanmış surəti demək deyil. Söhbət ənənəvi sənət formasının müasir düşüncə ilə yenidən qurulmasından gedir.
Rəqəmsal texnologiyalar, üçölçülü modelləşdirmə, skanlama və süni intellekt kimi imkanlar artıq mövcud olmayan və ya dəyişmiş mədəni irs nümunələrini yenidən təsəvvür etməyə şərait yaradır. İtirilmiş memarlıq abidəsi, dağıdılmış tarixi məkan, unudulmuş sənət nümunəsi və ya haqqında yalnız mənbələrdə məlumat qalan hadisə yeni bədii kompozisiyanın mövzusuna çevrilə bilər.
Beləliklə, ənənəvi sandığın “içəridə qorumaq” funksiyasına yeni məna əlavə olunur: gizli qalmış və ya itirilmiş yaddaşı üzə çıxarmaq.
Bu, texnologiyanın ənənəni əvəz etməsi deyil. Əksinə, texnologiyanın ənənəvi sənətin yeni ifadə vasitəsinə çevrilməsidir.
XXI əsrin Azərbaycan sandığı beləliklə həm sənət əsəri, həm mədəni yaddaş daşıyıcısı, həm də keçmişlə gələcək arasında vizual körpü ola bilər.
SANDIQ SƏNƏTİNƏ BEYNƏLXALQ BAXIŞ
Bu məsələyə UNESCO-nun ənənəvi sənətkarlığa yanaşması baxımından da baxmaq mümkündür. 2003-cü il Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması haqqında Konvensiyada ənənəvi sənətkarlıq qeyri-maddi mədəni irsin əsas sahələrindən biri kimi müəyyən edilir. Burada qoruma yalnız hazır məhsulun saxlanması ilə məhdudlaşmır; bilik və bacarıqların müəyyənləşdirilməsi, sənədləşdirilməsi, tədqiqi, ötürülməsi və yaşadılması da mühüm yer tutur. [4]
Azərbaycan xalçaçılığının 2010-cu ildə UNESCO-nun Reprezentativ siyahısına daxil edilməsi bu yanaşmanın konkret nümunələrindən biridir. Xalçaçılıq yalnız hazır xalçaların qorunması ilə deyil, sənətkarların, icmaların, biliklərin və ənənələrin yaşadılması ilə birlikdə nəzərdən keçirilir. [5]
Bu təcrübə sandıq üçün rəqabət deyil, örnəkdir. Çünki müxtəlif xalqların tarixində geniş yayılmış sandıq və mücrü ənənələri də eyni sualların qarşısında dayanır: hansı bölgələrdə hansı sandıq tipləri yaranıb? Hansı material və texnologiyalardan istifadə olunub? Hansı ustalıq ənənələri itib, hansıları yaşayır? Sandıqlar hansı mərasimlərdə və sosial münasibətlərdə istifadə olunub? Onların ornament və təsvirləri hansı yaddaşı daşıyır?
UNESCO-nun ənənəvi sənətkarlıq çərçivəsində saxlama, daşıma və qorunma üçün hazırlanan obyektləri də bu sənət sahəsinin ifadələri sırasında nəzərdən keçirməsi sandıq və mücrü ənənələrinin daha sistemli araşdırılması üçün prinsipial imkan yaradır. [6]
Məsələ sandığı xalçanın yerinə qoymaq deyil. Məsələ budur ki, xalça üçün mümkün olmuş sistemli irs yanaşmasının sandıq və mücrü sənətinə də tətbiqi barədə düşünək.
Bu yanaşma sandığın sadəcə keçmişdən qalmış məişət nümunəsi deyil, araşdırılmalı, sənədləşdirilməli və yaşadılmalı canlı mədəni irs kimi dərk edilməsinə imkan verə bilər.
YADDAŞI GƏLƏCƏYƏ ÖTÜRMƏK
Mədəni irsi qorumaq yalnız keçmişdən qalan nümunələri olduğu kimi saxlamaq deyil. Əsl qoruma onların yaşamaq, danışmaq və yeni nəsillər üçün mənalı olmaq imkanını davam etdirməkdir.
Xalça bu baxımdan öz yolunu tapıb. Sandığın da öz yolunu tapması mümkündür.
Bunun üçün onu yalnız keçmişdəki funksiyasına qaytarmaq yox, yeni funksiyalar qazanmasına imkan vermək lazımdır. Çünki funksiya dəyişə bilər, texnologiya dəyişə bilər, həyat tərzi dəyişə bilər. Amma mədəni yaddaşın özü itirilməməlidir.
Xalça ilə sandığın tarixən yaratdığı birlik də bunu xatırladır: mədəni irs ayrı-ayrı nümunələrin mexaniki toplusu deyil. Onu yaşadan həm də həmin nümunələr arasındakı əlaqələrdir.
Sandığı itirmək yalnız bir sənət ənənəsini itirmək deyil. Bu, onun xalça ilə, məişətlə, ailə ilə, mərasimlə və yaddaşla yaratdığı əlaqələrin bir hissəsini də itirməkdir.
Ona görə XXI əsrin Azərbaycan sandığının qarşısında duran məsələ keçmişi sadəcə təkrarlamaq deyil. Keçmişin yaddaşını gələcəyin dili ilə danışdırmaqdır.
Əgər xalça öz yaddaşını qoruyaraq bu gün də dünyaya danışa bilirsə, sandıq da öz yaddaşını qoruyaraq gələcəyə danışa bilər.
Bəlkə də əsas məsələ sandığı sadəcə yenidən həyata qaytarmaq deyil.
Onun həyatını XXI əsrdə yenidən qurmaqdır.
İsgəndər SƏRDARLI Araşdırmaçı, tətbiqi sənət ustası
İSTİNADLAR:
[1] Kitabi-Müqəddəs, Çıxış, 25:10–22; 37:1–9; Qanunun təkrarı, 10:1–5; 1 Padşahlar, 8:6–9.
[2] Qurani-Kərim, Bəqərə, 2:248.
[3] Schubring, Paul. Cassoni: Truhen und Truhenbilder der italienischen Frührenaissance. Leipzig, 1915.
[4] UNESCO. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. Paris, 2003.
[5] UNESCO. Traditional art of Azerbaijani carpet weaving in the Republic of Azerbaijan. Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, 2010.
[6] UNESCO. Traditional craftsmanship. Intangible Cultural Heritage.
