ABŞ-ın maliyyə naziri Skot Bessent Tehrana təzyiqi artırmaq üçün yeni kampaniyanın başladığını elan edib. O bildirib ki, Birləşmiş Ştatlar İranın dünyadakı maliyyə əlaqələrinə iqtisadi hücuma başlayır: “Məqsədimiz Tehran tək qalanadək bu zalım rejimi ayaqda saxlayan bütün iqtisadi dəstək kanallarını kəsməkdir”.
Bessent bildirib ki, ABŞ İrandan gələn təhlükəyə son qoyur: “Birləşmiş Ştatlar İran rejiminin qanunsuz gəlirlərinin istənilən mənbəyini amansızcasına hədəfə alacaq”. Bessentin sözlərinə görə, Tramp dünya liderlərinə konkret xahişlərlə zəng edir. Hər bir ölkəyə İranla əlaqəli müəyyən edilmiş fəaliyyəti dayandırmaq üçün konkret vaxt veriləcək. Maliyyə naziri əlavə edib ki, İranı dəstəkləyən istənilən ölkə ABŞ sanksiyaları ilə üzləşməyə hazır olmalıdır.
ABŞ və İsrailin İranla müharibəyə başlamasından təxminən altı ay keçir. Müharibə Fars körfəzindən Hörmüz boğazı vasitəsilə enerji nəqlini ciddi məhdudlaşdırıb. Avqustun 24-də Vaşinqton Tehrana qarşı indiyədək ən sərt sanksiyalarını elan edəcəyini bildirir. Artıq İran rialı yenidən son həddə enib. Açıq bazarda bir ABŞ dollarının məzənnəsi 2 milyon 16 min 400 riala çatıb. Skot Bessent bundan öncə Vaşinqtonun İran üçün “iqtisadi D günü” hazırladığı barədə xəbərdarlıq edib. Tehranla biznes əlaqələrini saxlayan ölkə və şirkətlərə daha sərt sanksiyalar, ikinci dərəcəli sanksiyalar qoyula bilər. İsveçdə yaşayan iranlı iqtisadiyyat professoru Əhməd Ələvi deyir ki, bazardakı son dalğalanmalara təkcə ölkənin çoxdankı struktur problemləri səbəb olmayıb, daha sərt sanksiyaların mümkün nəticələri ilə bağlı gözləntilər də sözünü deyir. Ələvi deyib ki, qeyri-effektiv iqtisadi siyasət, zəif idarəçilik, sanksiyalar və müharibə şəraiti İran iqtisadiyyatına təsir göstərir. Lakin onun fikrincə, son günlər bu əsas amillərdə ciddi dəyişiklik olmayıb, bazar psixologiyası getdikcə daha mühüm rol oynayır: “Məzənnədə yüksəliş inflyasiyanı gücləndirir, gözlənilən və real inflyasiya isə öz növbəsində məzənnəni yenidən qaldırır. Beləliklə, bu qapalı dairə davam edir”. Onun sözlərinə görə, müharibə iqtisadiyyatı və İranın struktur məhdudiyyətləri fonunda bu durumun qalacağı görünür.
Amma heç də hamı daha sərt sanksiyaların Vaşinqtonun istədiyi nəticəni verəcəyinə əmin deyil. ABŞ-də yaşayan siyasi analitik İbrahim Roşəndel “Radio Fərda”ya deyib ki, sanksiyalar Vaşinqtonla danışıqlara qarşı çıxan qüvvələri zəiflətməyə bilər. Onun sözlərinə görə, sanksiyalar İranın rəsmi iqtisadiyyatını kiçildib, güclü dövlət qurumları ilə əlaqəli, qeyri-şəffaf, sanksiyalara uyğunlaşmış şəbəkələrin gücünü artırıb: “Sanksiyalar razılaşmaya qarşı çıxanları cəzalandırmayıb, əksinə, onları maliyyələşdirib”. Roşəndel prezident Məsud Pezeşkianın real səlahiyyətinin çox məhdud olduğunu, onun əlində heç bir vasitənin olmadığını sözlərinə əlavə edib. Məsud Pezeşkian ABŞ ilə münaqişə fonunda ölkənin ciddi sosial problemlərlə üzləşdiyini etiraf edib. Bu, Vaşinqtonun Tehrana qarşı sanksiyaları sərtləşdirdiyi vaxtda baş verir: “Hazırda cəmiyyətdə çoxlu problemlərin olduğunu anlayıram. Bacardığımız qədər bunların qarşısını almağa çalışırıq”. Pezeşkian hökumətin inflyasiyanı azaltmağa çalışdığını bildirib. Fevralın sonunda ABŞ və İsrail İrana zərbələrə başlayandan, ardınca ABŞ İran limanlarını blokadaya alandan sonra ölkədə inflyasiya kəskin artıb. Pezeşkian su, elektrik enerjisi, qaz, yanacaq, ətraf mühit və bank sektorunda ciddi disbalansların olduğunu da bildirib. İran prezidenti deyib ki, 2024-cü ilin iyulunda vəzifəyə keçəndən ölkə eyni vaxtda müharibə, sanksiyalar, siyasi təzyiqlər və sui-qəsdlərlə üzləşib. Lakin İranın bu təzyiqlərə tab gətirə biləcəyini, xalqın dözümlülük və həmrəylik sərgilədiyini bildirən Pezeşkianın özünün real hakimiyyət imkanları ilə bağlı suallar qalır. İran hökuməti və ordusunun siyasətini əslində kimin müəyyənləşdirdiyinə dair geniş qarışıqlıq var.
Tahir TAĞIYEV
