Mərkəzi Asiya və Azərbaycan bu gün böyük potensiala, lakin bundan da böyük inkişaf potensialına malik vahid geosiyasi və geoiqtisadi regiondur. Bu sözləri prezident İlham Əliyev Özbəkistandan olan həmkarı Şavkat Mirziyoyevlə mətbuata bəyanatında deyib. Dövlət başçısı vurğulayıb ki, bu böyük və artıq kifayət qədər inteqrasiya olunmuş regionun inkişafının ümumi müsbət dinamikası da daha çox Özbəkistanla Azərbaycan arasında sıx qarşılıqlı fəaliyyətdən asılıdır.
Qeyd edək ki, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri — Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və Tacikistan — son illərdə Avrasiya geosiyasətində və geoiqtisadi münasibətlərdə getdikcə daha mühüm mövqe tutmağa başlayıblar. Bu məkanın vahid geosiyasi və geoiqtisadi region kimi formalaşması üçün tarixi, coğrafi, iqtisadi və mədəni əsaslar mövcuddur. Xüsusilə Xəzər dənizi regionun müxtəlif hissələrini birləşdirən mühüm təbii və strateji körpü rolunu oynayır. Azərbaycanın əlverişli coğrafi mövqeyi isə Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında əlaqələrin inkişafında ölkəyə xüsusi üstünlük verir. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya arasında tarixi əlaqələr əsrlər əvvələ gedib çıxır. Böyük İpək Yolunun mühüm marşrutları bu ərazilərdən keçərək Şərqlə Qərbi birləşdirib. Ticarətlə yanaşı, həmin yollar vasitəsilə mədəniyyətlər, ideyalar və texnologiyalar da yayılıb. Bu tarixi irs müasir dövrdə yeni məzmun qazanaraq nəqliyyat, enerji, logistika və rəqəmsal əlaqələrin inkişafı üçün möhkəm zəmin yaradır. Regionun vahid geoiqtisadi məkan kimi inkişafında əsas amillərdən biri nəqliyyat-kommunikasiya imkanlarıdır. Azərbaycanın təşəbbüsü və iştirakı ilə inkişaf etdirilən Bakı–Tiflis–Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və digər infrastruktur layihələri Mərkəzi Asiya ölkələrinin dünya bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirir. Xəzər dənizi üzərindən həyata keçirilən daşımalarla Mərkəzi Asiya yüklərinin Azərbaycan və Gürcüstan vasitəsilə Avropaya çatdırılması mümkündür. Bu baxımdan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu, yəni Orta Dəhliz, regionun geoiqtisadi əhəmiyyətini daha da artırır. Orta Dəhlizin inkişafı yalnız yükdaşımaların həcminin artırılması ilə məhdudlaşmır. Bu marşrut boyunca limanların, dəmir yollarının, logistika mərkəzlərinin və sərhəd-keçid məntəqələrinin modernləşdirilməsi regional iqtisadi inteqrasiyanı sürətləndirə bilər. Nəticədə Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri bir-birini tamamlayan iqtisadi sistemlərə çevrilə, Avropa və Asiya arasında ticarət dövriyyəsinin artmasından birgə faydalana bilərlər.
Enerji sahəsi də bu əməkdaşlığın mühüm istiqamətidir. Azərbaycan uzun müddətdir Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. Mərkəzi Asiya ölkələri isə zəngin neft, qaz və bərpaolunan enerji potensialına malikdir. Xəzər dənizi vasitəsilə enerji resurslarının daşınması və gələcəkdə elektrik enerjisi mübadiləsinin genişləndirilməsi region ölkələrinin enerji bazarlarına inteqrasiyasını gücləndirə bilər. Xüsusilə külək və günəş enerjisi sahəsində əməkdaşlıq qarşıdakı illərdə yeni imkanlar yarada bilər. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya arasında iqtisadi münasibətlərin digər perspektivli istiqaməti rəqəmsal transformasiyadır. Müasir dövrdə nəqliyyat və enerji infrastrukturu ilə yanaşı, rəqəmsal bağlantılar da dövlətlərin rəqabət qabiliyyətini müəyyən edir. Xəzər regionunda rəqəmsal kabel layihələrinin, elektron ticarətin və informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı Azərbaycanı Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında rəqəmsal körpüyə çevirir. Geosiyasi baxımdan da Azərbaycanla Mərkəzi Asiyanın yaxınlaşması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dünya siyasətində çoxqütblülüyün güclənməsi, ənənəvi nəqliyyat və enerji marşrutlarında yaranan dəyişikliklər region ölkələrini alternativ əməkdaşlıq platformaları axtarmağa sövq edir. Bu şəraitdə Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin qarşılıqlı siyasi dəstəyi onların beynəlxalq mövqelərini möhkəmləndirəcək. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın genişlənməsi də bu prosesə əlavə stimul verir. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlıq sadəcə ikitərəfli münasibətlərin məcmusu deyil, daha geniş regional inteqrasiya prosesinin əsasını təşkil edə bilər. Tarixi bağlılıq, ortaq mədəni dəyərlər, strateji coğrafi mövqe, enerji ehtiyatları və nəqliyyat imkanları bu məkanın böyük inkişaf potensialını müəyyən edir. Azərbaycanın Xəzər və Cənubi Qafqazdakı mövqeyi Mərkəzi Asiyanın Avropa ilə əlaqələrində ona xüsusi rol verir. Qarşıdakı dövrdə nəqliyyat, enerji, rəqəmsallaşma, ticarət və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanı Avrasiyanın mühüm geosiyasi və geoiqtisadi mərkəzlərindən birinə çevirəcək.
Tahir TAĞIYEV
