Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm prioritetlərindən biri Mərkəzi Asiya ölkələri ilə, xüsusilə də Özbəkistanla münasibətlərin davamlı inkişaf etdirilməsidir. Tarixi, dini, milli və mədəni bağlarla bir-birinə sıx bağlı olan Azərbaycan və Özbəkistan xalqları arasında münasibətlər əsrlər boyu formalaşmış möhkəm dostluq və qardaşlıq ənənələrinə əsaslanır. Ortaq dil və mədəni dəyərlər, adət-ənənələr, tarixi irs və mənəvi yaxınlıq iki xalqı birləşdirən əsas amillərdəndir. Məhz bu möhkəm təməl üzərində Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri bu gün özünün ən yüksək inkişaf mərhələsinə – müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib.
İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər qurulduqdan sonra əlaqələr bütün istiqamətlər üzrə ardıcıl şəkildə inkişaf edib. Azərbaycan və Özbəkistan regional və beynəlxalq məsələlərdə bir-birinin mövqelərinə hörmətlə yanaşıb, qarşılıqlı dəstək nümayiş etdiriblər. Bu əməkdaşlıq təkcə siyasi müstəvi ilə məhdudlaşmayıb, iqtisadiyyat, ticarət, nəqliyyat, enerji, humanitar əlaqələr, mədəniyyət və digər sahələri də əhatə edib. Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin müasir inkişaf mərhələsinin əsasını qoyan mühüm hadisələrdən biri Ulu Öndər Heydər Əliyevin 18–19 iyun 1997-ci ildə Özbəkistana rəsmi səfəri olub. Həmin səfər iki ölkə arasında münasibətlərin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyıb. Səfər çərçivəsində imzalanmış sənədlər Azərbaycan və Özbəkistan arasında siyasi, iqtisadi və humanitar əməkdaşlığın hüquqi bazasının formalaşdırılmasına mühüm töhfə verib. Ulu Öndərin uzaqgörən siyasəti nəticəsində Azərbaycan Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrin inkişafına xüsusi önəm verib və Özbəkistanla münasibətlər bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bu siyasət sonrakı dövrdə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilib. Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanla münasibətlərə göstərdiyi xüsusi diqqət və siyasi iradə nəticəsində ikitərəfli əlaqələr keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyub. Azərbaycan prezidenti ilə Özbəkistan lideri Şavkat Mirziyoyev arasında qarşılıqlı etimada və dostluğa əsaslanan yüksək səviyyəli münasibətlər dövlətlərarası əlaqələrin inkişafına mühüm stimul verib. Liderlər arasında müntəzəm görüşlər və qarşılıqlı səfərlər əməkdaşlığın yeni istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə və mövcud layihələrin sürətləndirilməsinə şərait yaradıb. Son illərdə həyata keçirilən qarşılıqlı səfərlər Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin dinamik xarakterini aydın şəkildə nümayiş etdirir. Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana, Prezident Şavkat Mirziyoyevin isə Azərbaycana çoxsaylı dövlət və işgüzar səfərləri zamanı müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığı əhatə edən mühüm sənədlər imzalanıb. Bu sənədlər iki ölkənin strateji maraqlarının yaxınlığını nümayiş etdirməklə yanaşı, əlaqələrin hüquqi və siyasi əsaslarını daha da möhkəmləndirib.
Münasibətlərin inkişafında “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi və hərtərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsi haqqında Bəyannamə” xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, “Azərbaycan Respublikasının və Özbəkistan Respublikasının Ali Dövlətlərarası Şurasının yaradılması haqqında Müqavilə”nin imzalanması iki ölkə arasında siyasi dialoqun institusional əsaslarını daha da gücləndirib. Ən mühüm addımlardan biri isə Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilənin imzalanması olub. Bu sənəd iki qardaş ölkə arasında münasibətlərin mahiyyətini və gələcək inkişaf istiqamətlərini aydın şəkildə müəyyənləşdirən mühüm tarixi sənəd kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan və Özbəkistan arasında əməkdaşlığın iqtisadi ölçüsü də xüsusi diqqətə layiqdir. Qarşılıqlı ticarətin genişləndirilməsi, investisiyaların təşviqi, sənaye kooperasiyasının inkişafı və birgə müəssisələrin yaradılması üçün geniş imkanlar mövcuddur. İki ölkənin iqtisadi potensialı və coğrafi mövqeyi yeni əməkdaşlıq layihələrinin həyata keçirilməsi üçün əlverişli zəmin yaradır. Xüsusilə nəqliyyat və logistika sahəsində əməkdaşlıq böyük perspektivlər vəd edir. Azərbaycan Şərqlə Qərbi birləşdirən mühüm nəqliyyat qovşaqlarından biri kimi, Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın əsas iqtisadi və nəqliyyat mərkəzlərindən biri kimi çıxış edir. Bu baxımdan iki ölkənin nəqliyyat imkanlarının əlaqələndirilməsi regional və beynəlxalq ticarət yollarının inkişafına mühüm töhfə verə bilər. Azərbaycan və Özbəkistanın enerji sahəsində əməkdaşlığı da getdikcə genişlənir. Azərbaycanın enerji infrastrukturu və beynəlxalq enerji layihələrindəki təcrübəsi, Özbəkistanın isə enerji istehsalı və potensialı yeni birgə təşəbbüslər üçün imkan yaradır. Bundan əlavə, bərpaolunan enerji, yaşıl enerji və enerji səmərəliliyi istiqamətlərində əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi gələcək dövr üçün mühüm perspektivlərdən biridir. Bu arada "Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında əbədi dostluq haqqında Müqavilə" də böyük önəm kəsb edir. Azərbaycan prezidentinin köməkçisi - Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında əbədi dostluq haqqında Müqavilə"yə münasibət bildirərkən deyib ki, Özbəkistanla Azərbaycan arasındakı münasibətlər artıq strateji müttəfiqlik xarakteri daşıyır. Onun sözlərinə görə, 2020-ci ildə iki dövlət başçısının təmaslarından sonra Özbəkistan və Azərbaycan münasibətləri yeni bir mərhələyə qədəm qoyub: "Həmin dövrdən etibarən iki dövlət arasında münasibətlər strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqlik səviyyəsinə çatıb. İndi isə əbədi dostluq münasibətləri xarakteri daşıyacaq. Bu, Azərbaycanın diplomatik təcrübəsində bir ilkdir və biz belə bir addımı iki dəfə Özbəkistanla atırıq. Onsuzda xalqlarımız əbədi dostu idilər. Çünki Azərbaycan və Özbəkistan tarixinə baxsaq, bizim aramızda o qədər bağlantılar var. Bunu hətta biz Əlişir Nəvainin əsərlərində, digər özbək ədiblərin əsərlərində də görə bilərik".
Hikmət Hacıyev bildirib ki, tarixi əsnada mövcud olan Azərbaycan-Özbəkistan ədəbi dostluğu siyasi müstəvidə də əbədi dostluq xarakteri daşıyır: "Yəni, bu səfər Azərbaycan üçün çox mühüm xarakter daşıyır. Çünki Azərbaycan və Özbəkistan ilk növbədə qardaş xalqlardır. Qardaş xalqlar olaraq bizim aramızdakı əlaqələr dövlət başçılarımızın səyləri nəticəsində müttəfiqlik xarakteri daşıyır və Özbəkistan-Azərbaycan münasibətləri bu gün həmkarlarımıza izah etdiyim kimi müttəfiqlikdən də yeni bir mərhələyə, əbədi dostluq münasibətləri səviyyəsinə qalxır. Bu gündən artıq siyasi müstəvidə bu əbədi dostluq xarakteri daşıyacaq. Ona görə də hesab edirik ki, bu səfər Azərbaycan-Özbəkistan qardaşlıq, müttəfiqlik və əbədi dostluq münasibətlərində yeni mərhələ olacaq. Qardaş Özbəkistana da bu qonaqpərvərliyə görə ayrıca təşəkkür edirik və eyni zamanda təbrik edirik. Özbəkistan mediasında cənab Prezidentin Özbəkistan-Azərbaycan əlaqələri ilə bağlı geniş bir müsahibəsi dərc edildi və cənab Prezident orada qeyd edib ki, biz hər dəfə Özbəkistana gələndə sevinirik".
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin mühüm istiqamətlərindən biri də beynəlxalq və regional təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlıqdır. Hər iki dövlət türk dünyasının birliyinin möhkəmləndirilməsinə, regional sabitliyin və təhlükəsizliyin təmin olunmasına, qarşılıqlı hörmət və suverenlik prinsiplərinin qorunmasına böyük əhəmiyyət verir. Bu baxımdan iki ölkənin mövqelərinin bir çox məsələlərdə üst-üstə düşməsi beynəlxalq platformalarda qarşılıqlı dəstəyin daha da gücləndirilməsinə şərait yaradır. 23 avqust 2026-cı ildə prezident İlham Əliyevin Özbəkistana növbəti dövlət səfəri də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu səfər Azərbaycan–Özbəkistan müttəfiqlik münasibətlərinin daha da möhkəmləndirilməsi, mövcud əməkdaşlıq istiqamətlərinin inkişaf etdirilməsi və yeni birgə layihələrin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Səfərin siyasi və iqtisadi gündəliyi iki ölkə arasında qarşılıqlı etimadın və strateji əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsinə xidmət edən mühüm addımdır. Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri artıq yalnız ikitərəfli əməkdaşlıq çərçivəsində deyil, daha geniş regional kontekstdə mühüm əhəmiyyət daşıyır. İki ölkənin artan siyasi və iqtisadi potensialı, liderlər arasında yüksək səviyyəli qarşılıqlı etimad və xalqlar arasında mövcud olan tarixi-mədəni yaxınlıq münasibətlərin gələcək inkişafı üçün möhkəm zəmin yaradır.
Tahir TAĞIYEV
