İsrail bu günlərdə Suriyanın şimalındakı aerodroma endirilən hava hücumuna görə məsuliyyəti öz üzərinə götürüb. Baş nazir Benyamin Netanyahunun ofisinin məlumatına görə, İsrail Müdafiə Qüvvələri İdlib əyalətindəki yenidən qurulmuş Əbu əl-Duhur hava bazasını bombalayıb, çünki Suriyanın əsas xarici dəstəkçisi və İsrailin regional rəqiblərindən biri olan Türkiyə orada mövqelər qurmağı planlaşdırırdı. ABŞ İsrailin hərəkətlərini qınayıb.
Netanyahunun ofisi X sosial media platformasında Suriyaya endirilən zərbələri təsdiqləyən bir bəyanat yayımladı: "İsrail və Suriya təhlükəsizlik məsələlərində status-kvonu qorumaq barədə razılığa gəliblər. Suriya isə Hələb yaxınlığındakı hava bazasında türk qoşunlarının yerləşdirilməsinə yaşıl işıq yandırmaqla status-kvonu az qala pozdu". Netanyahunun ofisi açıqlamasında əlavə edib: "İsrail dəfələrlə Suriyaya belə bir yerləşdirmənin İsrailin təhlükəsizliyinə təhdid yaradacağı barədə xəbərdarlıq edib. Suriya bu xəbərdarlıqları qulaqardına vurmağı seçib. İsrail öz təhlükəsizliyinə təhdidlərə dözməyəcək və status-kvoya qayıtmağı alqışlayacaq".
Türkiyə sərhədi yaxınlığındakı İdlib əyalətinin kənd yerlərində yerləşən Əbu əl-Duhur hava bazasına zərbə 18 avqust gecəsi baş verib. İsrail Hərbi Hava Qüvvələri obyektdəki uçuş-enmə zolaqlarına və bir neçə anqara ən azı səkkiz raket ataraq, bu yaxınlarda təmir edilmiş hərbi infrastruktur elementlərinə zərər verib. Lakin itki olmayıb. Mənbələr “Axios”a bildiriblər ki, Suriya prezidenti Əhməd əl-Şara administrasiyası İsrailin baza ilə bağlı narahatlıqlarından xəbərdardır, lakin müvafiq İsrail hakimiyyət orqanlarına Əbu əl-Duhurun heç bir təhlükə yaratmadığını və onun bərpasının hərbi gücü artırmaq məqsədi daşımadığını bildirməyə çalışıb. Mənbələr “Axios”a bildiriblər ki, İsrailin hərəkətləri Suriyanın beynəlxalq arenaya qayıtmasını əsas xarici siyasət nailiyyətlərindən biri hesab edən Amerika rəhbərliyini dərin məyus edib. ABŞ prezidentinin Suriya və İraq üzrə elçisi, eyni zamanda Türkiyədəki ABŞ diplomatik missiyasına rəhbərlik edən Tom Barrak İsrail mediasına bildirib ki, Əbu əl-Duhur hava bazasına zərbə İsrail və Türkiyə, eləcə də Suriya arasında birbaşa hərbi münaqişəyə çevrilmək üçün real risk daşıyır: "Türkiyə qüvvələri İsrail təyyarələrinin bu konkret Suriya bazasına doğru getdiyindən xəbərsiz idilər və hədəflərini bilmirdilər, ona görə də hücuma məruz qaldıqlarını düşünərək qırıcı təyyarələrini havaya qaldırmaq qərarına gəlmiş ola bilərlər". ABŞ diplomatı bu gedişatı ciddi və həyəcanverici hal adlandırıb: "Biz ABŞ prezident administrasiyası olaraq heç kimin ölməməsinə və vəziyyətin gərginləşməməsinə şadıq".
Barrakın şərhləri, 6 yanvarda məhdud təhlükəsizlik müqaviləsinin imzalanmasından sonra başlamalı olan Suriya ilə İsrail arasında münaqişələrin aradan qaldırılması mexanizminin hazırda praktik olaraq işlək olmadığını göstərir. Bunu “Axios” mənbələri də təsdiqləyir və iddia edirlər ki, son bir neçə həftə ərzində Dəməşq hərbi gərginliyi azaltmaq üçün israillilərlə koordinasiya mərkəzinin yaradılmasını əlaqələndirməyə çalışır. Barrak bildirib: "Hazırda İsrail ilə Suriya arasında münaqişələrin aradan qaldırılması mexanizminin bərpası ilə bağlı bütün maraqlı tərəflərlə danışıqlar aparırıq. Türkiyə birbaşa və ya dolayı yolla iştirak etməyə dəvət edilə bilər". Amerikalı diplomat əlavə edib ki, həm rəsmi şəraitdə, həm də daha çevik və qeyri-rəsmi kanal vasitəsilə ivrit, ərəb, ingilis və türk dillərində danışan personaldan ibarət koordinasiya mərkəzi ilə daimi, 24/7 koordinasiya mexanizminin yaradılması böyük dəyər kəsb edərdi. Xüsusi nümayəndə vurğulayıb: "Etibarlı rabitə vacibdir. Tərəflərin açıq rabitə kanallarını saxlamasının qarşısını alan heç bir əhəmiyyətli maneə yoxdur... Diplomatik dialoq fiziki toqquşmaların qarşısını almağın ən yaxşı yoludur. Bütün tərəflər bu çox mürəkkəb vəziyyətə sabit və davamlı bir həll yolu tapmaq üçün səbrlə çalışmalıdırlar".
Türkiyə, öz növbəsində, iki ölkə arasında uzun müddətdir mövcud olan hərbi əməkdaşlıq memorandumuna baxmayaraq, İsrail hakimiyyətinin Suriyanın şimalında mövqelər qurmağa cəhd etməsi ilə bağlı ittihamlarını rədd edir. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin açıqlamasında bildirilir ki, İsrail Suriyanın infrastrukturuna və imkanlarına, eləcə də ərazi bütövlüyünə və birliyinə qarşı ehtiyatsız hücumlarını davam etdirir: “Biz beynəlxalq ictimaiyyəti İsrailin Suriyaya qarşı artan təcavüzünə son qoymaq və beynəlxalq hüququ tamamilə pozan bu hərəkətlərə görə məsuliyyət daşımaq üçün daha qətiyyətli mövqe tutmağa çağırırıq". Yerli medianın kəşfiyyat mənbələrinə istinadən verdiyi məlumata görə, İsrail son aylarda Suriya rəhbərliyinin 2024-cü ilin dekabrında Dəməşqdə hakimiyyət dəyişikliyindən sonrakı ilk günlərdə İsrailin, demək olar ki, tamamilə məhv etdiyi hava qüvvələrinin imkanlarını bərpa etmək istəyini qeyd edib. Yəhudi dövləti Suriya ordusunun ilk təlim uçuşlarına Şimali Ərəb Respublikasında başladığını qeyd edib. Bundan əlavə, Suriya komandanlığı pilotlarının ixtisaslarını, o cümlədən Türkiyədəki təlim proqramları vasitəsilə artırmağa çalışır. İsrail rəsmiləri bunun İsrail Hərbi Hava Qüvvələrinin Suriya səmasında əməliyyat azadlığını məhdudlaşdıra biləcəyindən qorxurlar. Bu arada, İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu bildirib ki, İsrail özünə təhlükə yaradan Türkiyənin Suriyadakı hərbi mövcudluğuna dözməyəcək: “Biz İsrail üçün təhlükə yaradan Türkiyənin Suriyadakı hərbi mövcudluğuna dözməyəcəyik. Biz mesajı açıq şəkildə çatdırdıq: buna ehtiyac yoxdur. Görünür, bu mesaj kifayət qədər yaxşı eşidilməyib, ona görə də onun daha yaxşı başa düşülməsini təmin etdik”.
Daha əvvəl Netanyahunun ofisi bildirmişdi ki, Suriya ölkənin şimalındakı aviabazada Türkiyə qoşunlarının yerləşdirilməsinə imkan verməklə İsraillə təhlükəsizlik sahəsində mövcud status-kvonun “pozulmasına yaxınlaşıb”. ABŞ-ın İsraildəki səfiri Mayk Hakabi isə bildirib ki, ABŞ Suriya, İsrail və Türkiyəni bir araya gətirəcək və gərginliyin azaldılmasına yönəlmiş mexanizmin yaradılması üzərində iş aparır. Diplomat üç tərəf arasında mövcud gərginliyin aradan qaldırılması istiqamətində səylərin göstərildiyini bildirib.
Tahir TAĞIYEV
