Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlər qədim tarixi, ortaq milli-mədəni dəyərlər və qarşılıqlı etimada əsaslanır. Son illərdə bu münasibətlər, siyasi və humanitar sahələrlə yanaşı, iqtisadi istiqamətdə də sürətlə inkişaf edir. Hər iki ölkənin yerləşdiyi əlverişli coğrafi mövqe, zəngin təbii və iqtisadi resursları, geniş istehlak bazarları və nəqliyyat imkanları iqtisadi əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsi üçün mühüm zəmin yaradır.
Azərbaycan-Özbəkistan iqtisadi əlaqələrinin əsas göstəricilərindən biri qarşılıqlı ticarətin sürətlə artmasıdır. 2024-cü ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 252 milyon ABŞ dolları olduğu halda, 2025-ci ildə bu göstərici 795 milyon dollara çatıb. Beləliklə, ticarət dövriyyəsi bir il ərzində üç dəfədən çox artıb. 2026-cı ilin yanvar-may aylarında isə qarşılıqlı ticarət əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 33 faiz artaraq 144 milyon dollar təşkil edib. Bu rəqəmlər iqtisadi münasibətlərin dinamik xarakter daşıdığını və mövcud potensialın hələ tam reallaşdırılmadığını göstərir. Bunlar fonunda Milli Məclisin deputatı Hicran Hüseynova qeyd edir ki, prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri Bakı ilə Daşkənd arasında münasibətlərin artıq regionda strateji tərəfdaşlığın dinamik nümunələrindən birinə çevrildiyi dövrə təsadüf edir. Son illərdə iki ölkə siyasi etimadı ardıcıl olaraq konkret layihələrə, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsinə, nəqliyyat marşrutlarının inkişafına, humanitar təşəbbüslərə və regional əməkdaşlığın yeni formatlarının yaradılmasına çevirib. Onun sözlərinə görə, bu gün Azərbaycan və Özbəkistanı yalnız diplomatik münasibətlər deyil, daha geniş və dərin əlaqələr birləşdirir. Ortaq tarix, dil və mədəniyyət, dini və mənəvi yaxınlıq, adət-ənənələr xalqlarımız arasında münasibətlərin möhkəm təməlini təşkil edir. Bu tarixi və mənəvi baza son illərdə getdikcə daha praktik məzmun kəsb edən, qarşılıqlı etimada və strateji tərəfdaşlığa əsaslanan müasir münasibətlər modelinin formalaşmasına imkan yaradıb: “Səfər ərəfəsində Daşkənddə keçirilən Dördüncü Azərbaycan–Özbəkistan Regionlararası Forumu iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələrin daha da genişlənməsinə mühüm təkan verdi. Azərbaycan Mərkəzi Asiya ölkələri ilə həm ikitərəfli, həm də çoxtərəfli formatlarda əməkdaşlığını ardıcıl şəkildə dərinləşdirir. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşləri bu əməkdaşlığın inkişafı üçün əsas platformalardan birinə çevrilib. Bu baxımdan, Azərbaycan ilə Özbəkistan arasında tərəfdaşlıq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. İki ölkə Orta Asiya, Qafqaz və daha geniş Avrasiya məkanında yeni iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin formalaşmasında mühüm rol oynayan tərəfdaşlara çevrilir”.
H.Hüseynova vurğulayıb ki, iki ölkə arasında əməkdaşlığın digər mühüm platformalarından biri Türk Dövlətləri Təşkilatıdır (TDT). Azərbaycan və Özbəkistan TDT-ni dövlətlərarası əlaqələrin inkişafına xidmət edən mühüm mexanizm, eləcə də ortaq tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərlərin qorunub saxlanıldığı məkan kimi qiymətləndirir. Bu istiqamət Bakı və Daşkənd üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu yaxınlaşmanın diqqətçəkən nəticələrindən biri iqtisadi əməkdaşlığın sürətlə genişlənməsi olub. Hazırda Azərbaycanda Özbəkistanın 130-dan çox şirkəti fəaliyyət göstərir. Özbəkistan müəssisələri, həmçinin Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən layihələrdə fəal iştirak edirlər.
Humanitar əməkdaşlıq da siyasi və iqtisadi əlaqələrlə paralel olaraq inkişaf edir. 2023 və 2025-ci illərdə Azərbaycanda Özbəkistan Mədəniyyət Günləri, 2024-cü ildə isə Özbəkistan Elm və Mədəniyyət Günləri keçirilib. Həmin il Özbəkistanın Xivə şəhərində Azərbaycan Mədəniyyət Günləri və “Şuşa günləri” təşkil olunub.
Təhsil sahəsində əlaqələr də genişlənməkdədir. Özbəkistanın 67 vətəndaşı Azərbaycanda, Azərbaycanın 176 vətəndaşı isə Özbəkistanda təhsil alıb. Özbəkistanın təşəbbüsü ilə Füzulidə inşa edilmiş Mirzə Uluqbəy adına məktəb bu əməkdaşlığın mühüm nümunələrindən biridir. Məktəb 960 şagird üçün nəzərdə tutulub və 40 sinif otağı, laboratoriyalar, IT otaqları, idman və akt zalları, kitabxana və yeməkxana ilə təchiz edilib. 2025/2026-cı tədris ilində burada 583 şagird təhsil alıb. Vətəndaş cəmiyyəti sahəsində əməkdaşlıq da inkişaf edir. 2023-cü ildə Füzulidə, 2024-cü ildə isə Daşkənddə keçirilən Azərbaycan–Özbəkistan QHT forumlarından sonra 2026-cı ildə iki ölkə ilk dəfə qeyri-hökumət təşkilatları üçün birgə qrant müsabiqəsi elan edib. Müsabiqə çərçivəsində Azərbaycandan qalib seçilən layihələr Özbəkistanda, Özbəkistan QHT-lərinin qalib layihələri isə Azərbaycanda həyata keçiriləcək. Bu təşəbbüs insanlar, təşkilatlar, regionlar və peşəkar icmalar arasında geniş və birbaşa əlaqələr şəbəkəsinin formalaşmasına mühüm töhfə verir. Deputat qeyd edib ki, prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri son onilliklər ərzində iki ölkə arasında münasibətlərin əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdiyini bir daha nümayiş etdirir. Bu gün Azərbaycan və Özbəkistan arasında möhkəm siyasi təməl formalaşıb, birgə iqtisadi layihələr genişlənir, humanitar əlaqələr inkişaf edir və regional gələcəyə dair ortaq baxış mövcuddur. Bütün bu amillər sabitliyin, inkişafın və qarşılıqlı əlaqələrin əsas dayağına çevrilə biləcək vahid əməkdaşlıq sisteminin formalaşmasına zəmin yaradır.
Əməkdaşlığın digər mühüm istiqaməti investisiyalardır. 2023-cü ildə ümumi kapitalı 500 milyon ABŞ dolları olan Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Şirkətinin yaradılması iki ölkənin birgə layihələrə strateji yanaşmasının göstəricisidir. Bu qurum müxtəlif sahələrdə investisiya layihələrinin maliyyələşdirilməsinə və sahibkarlar arasında əlaqələrin genişləndirilməsinə imkan yaradır. Azərbaycanda artıq Özbəkistan investisiyalı çoxsaylı kommersiya təşkilatlarının fəaliyyət göstərməsi də qarşılıqlı iqtisadi etimadın artdığını göstərir.
Sənaye kooperasiyası Azərbaycan və Özbəkistan iqtisadi tərəfdaşlığının perspektivli istiqamətlərindən biridir. Avtomobil istehsalı, tikinti materialları, kənd təsərrüfatı, qida sənayesi, energetika, metallurgiya və digər sahələrdə birgə layihələrin həyata keçirilməsi hər iki ölkənin istehsal potensialını gücləndirə bilər. 2025-ci ildə tərəflər 2025-2027-ci illər üzrə sənaye əməkdaşlığı proqramı imzalayıb, eyni zamanda ticarət dövriyyəsinin 2030-cu ilədək 1 milyard ABŞ dollarına çatdırılması məqsədini müəyyənləşdiriblər.
Nəqliyyat və logistika sahəsində əməkdaşlıq da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən mühüm nəqliyyat qovşaqlarından biridir. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın mərkəzində yerləşərək regionun mühüm iqtisadi və logistika potensialına malik ölkəsidir. Bu baxımdan Orta Dəhlizin inkişafı iki ölkəyə yeni ixrac bazarlarına çıxmaq, tranzit imkanlarını artırmaq və yükdaşımaların səmərəliliyini yüksəltmək imkanı verir. 2026-cı ildə keçirilən hökumətlərarası görüşlərdə də Orta Dəhliz çərçivəsində nəqliyyat-logistika əlaqələrinin inkişafı əsas prioritetlərdən biri kimi vurğulanıb.
Kənd təsərrüfatı və ərzaq təhlükəsizliyi də əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindəndir. Azərbaycan və Özbəkistan bu sahədə təcrübə mübadiləsi, birgə istehsal və investisiya layihələri həyata keçirə bilərlər. 2025-2027-ci illər üçün kənd təsərrüfatı və ərzaq təminatı sahəsində praktiki fəaliyyət planının qəbul edilməsi bu istiqamətdə əməkdaşlığın institusional əsaslarını daha da möhkəmləndirib. Azərbaycan-Özbəkistan iqtisadi əlaqələri yalnız ikitərəfli ticarətin genişləndirilməsi baxımından deyil, həm də Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında yeni iqtisadi əlaqələrin formalaşdırılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Qarşılıqlı investisiyaların artırılması, sənaye kooperasiyasının genişləndirilməsi, Orta Dəhlizin inkişafı və yeni birgə müəssisələrin yaradılması hər iki ölkənin iqtisadi inkişafına töhfə verə bilər.
Ramil QULİYEV
