Xaqani Cəfərli: "Qlobal təhlükəsizlik sistemi qaydalara dayanır, əgər bu qaydalar yoxdursa, deməli, qlobal təhlükəsizlik sistemi mövcud deyil"
ABŞ və daha 40 ölkə ballistik raketlərin və kosmik daşıyıcıların buraxılışı barədə ən azı 24 saat əvvəl beynəlxalq xəbərdarlıq verilməsi ilə bağlı çağırış edib. Birgə bəyanat avqustun 12-də ABŞ-ın Cenevrədəki BMT yanında daimi nümayəndəliyinin saytında yayımlanıb.
Təşəbbüsə ABŞ, Böyük Britaniya, Kanada, Avstraliya, Yaponiya, Türkiyə və Avropa İttifaqının Almaniya, Fransa və İtaliya da daxil olmaqla əksər ölkələri qoşulub.
İştirakçı ölkələr hesab edir ki, ballistik raket və kosmik daşıyıcıların buraxılışları barədə əvvəlcədən məlumat mübadiləsinin sistemləşdirilməsi dövlətlər arasında etimadı artıra, yanlış qiymətləndirmə və mümkün hərbi insident riskini azalda bilər.
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi isə bu tələbi əsassız hesab edib. Moskvanın mövqeyinə görə, Rusiya artıq Haaqa Davranış Məcəlləsinin iştirakçısıdır və raket buraxılışları barədə bir sıra ikitərəfli xəbərdarlıq mexanizmlərinə malikdir. Rusiya XİN bildirib ki, qarşılıqlılıq prinsipi əsasında, o cümlədən ABŞ-la mövcud mexanizmlər çərçivəsində müvafiq məlumat mübadiləsi aparılır.
Təşəbbüsün irəli sürülməsi Şimali Koreyanın son dövrdə bir sıra raket buraxılışları həyata keçirməsi fonunda baş verib. ABŞ, Cənubi Koreya və Yaponiya kimi ölkələr belə mexanizmlərin, xüsusilə Şərqi Asiyada gərginliyin azaldılmasına və raket buraxılışlarının yanlış anlaşılmasının qarşısının alınmasına kömək edə biləcəyini düşünür.
Beləliklə, məsələ yalnız texniki xəbərdarlıq mexanizmi ilə məhdudlaşmır. Raket sınaqları və ballistik silahların istifadəsi ətrafında artan beynəlxalq narahatlıq fonunda strateji sabitliyin və dövlətlərarası etimadın gücləndirilməsi üçün ümumi qaydaların yaradılması təşəbbüsü kimi çıxış edir.
Yəni ABŞ və daha 40 ölkənin ballistik raket və kosmik daşıyıcıların buraxılışları barədə ən azı 24 saat əvvəl xəbərdarlıq edilməsi təşəbbüsünü Rusiya əsassız hesab edir və mövcud qarşılıqlı məlumatlandırma mexanizmlərinin kifayət etdiyini bildirir. Bu təşəbbüs həqiqətən strateji sabitliyi və dövlətlərarası etimadı gücləndirməyə yönəlmiş addımdır, yoxsa ABŞ və Qərbin Rusiya, Çin və Şimali Koreya kimi ölkələrin raket imkanlarına nəzarəti artırmaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər və bunun qlobal təhlükəsizlik sisteminə mümkün təsirləri nələrdir?
Politoloq Xaqani Cəfərli məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, belə təşəbbüslər dağılmış dünya nizamının yerində formalaşacaq yeni beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin əsasını təşkil edə biləcək qaydaların müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Onun sözlərinə görə, ballistik raket və kosmik daşıyıcıların buraxılışları barədə əvvəlcədən məlumat verilməsi qəfil hərbi zərbə ehtimalının və yanlış anlaşılmadan qaynaqlanan eskalasiya riskinin azaldılmasına xidmət edə bilər.
"ABŞ başda olmaqla, 40-dan artıq ölkənin ballistik raket və kosmik daşıyıcıların buraxılışları barədə ən azı 24 saat əvvəl xəbərdarlıq edilməsi təşəbbüsü dağılmış dünya nizamının yerində yeni nizamın təməlini təşkil edəcək qaydaları müəyyənləşdirməyə xidmət edir", – deyə politoloq vurğulayıb.
Xaqani Cəfərli hesab edir ki, müasir dünyada əsas problemlərdən biri məhz beynəlxalq təhlükəsizlik sahəsində hamının qəbul etdiyi və hamının əməl etdiyi qaydaların zəifləməsidir. Soyuq müharibədən sonra formalaşmış təhlükəsizlik mexanizmlərinin bir sıra istiqamətlərdə öz effektivliyini itirməsi, böyük dövlətlər arasında strateji rəqabətin kəskinləşməsi və yeni silah sistemlərinin meydana çıxması əvvəlcədən müəyyən edilmiş davranış qaydalarına ehtiyacı daha da artırıb.
Politoloqun fikrincə, Rusiya, Çin, İran və Şimali Koreya kimi dövlətlərin bu tip təşəbbüslərə qarşı çıxması və ya onlara tam qoşulmaması yeni təhlükəsizlik qaydalarının formalaşdırılmasını çətinləşdirir. O qeyd edir ki, bu ölkələrin raket və kosmik imkanları ABŞ-la müqayisədə fərqli gücdə olsa da, onların strateji raket potensialına malik olması məsələni qlobal təhlükəsizlik müstəvisinə çıxarır.
"Rusiya, Çin, İran və Şimali Koreya kimi ölkələr belə təşəbbüslərə qarşı çıxmaqla bəşəriyyətin daha təhlükəsiz bir dünyada yaşamasına imkan vermirlər”, – deyə Cəfərli bildirib.
Burada əsas məsələ yalnız raketlərin buraxılışının əvvəlcədən elan edilməsi deyil. Belə mexanizm dövlətlərin bir-birinin hərbi fəaliyyətini səhv qiymətləndirməsinin qarşısını almaq baxımından da əhəmiyyətlidir. Xüsusilə nüvə silahına malik dövlətlər arasında yanlış siqnalın və ya qəfil hərbi hazırlığın daha böyük münaqişəyə çevrilməsi riski nəzərə alınarsa, şəffaflıq və qabaqcadan xəbərdarlıq mexanizmləri strateji sabitliyin mühüm elementinə çevrilə bilər.
Cəfərliyə görə, beynəlxalq ictimaiyyətin belə qaydaların qəbul edilməsinə nail olmaq üçün siyasi və iqtisadi təsir imkanları da mövcuddur. Politoloq hesab edir ki, böyük dövlətlər beynəlxalq qaydalara əməl etmədikdə onlara qarşı kollektiv təzyiq mexanizmlərinin işlədilməsi mümkündür.
"Əslində, belə təşəbbüslərə qarşı çıxan dövlətlərə qarşı bəşəriyyətin təzyiq imkanları var. Sadəcə olaraq bunu işə salmaq mümkün olmur. Məsələn, Rusiya, Çin, İran və Şimali Koreyanın malları və xidmətləri bircə həftə bütün dünya boyunca boykot olunsa, dərhal mövqelərini dəyişmək məcburiyyətində qalarlar", – deyə o bildirib.
Bununla belə, bu cür yanaşmanın praktik baxımdan ciddi məhdudiyyətləri də var. Çünki Rusiya və Çin kimi böyük iqtisadiyyatların qlobal ticarətdəki çəkisi nəzərə alınmadan həyata keçiriləcək genişmiqyaslı boykot dünya iqtisadiyyatının özünə də ciddi zərbə vura bilər. Bu səbəbdən beynəlxalq təhlükəsizlik məsələlərində yalnız iqtisadi təzyiqə deyil, diplomatik danışıqlara, qarşılıqlı təhlükəsizlik zəmanətlərinə, silahlara nəzarət mexanizmlərinə və mərhələli etimad tədbirlərinə də ehtiyac yaranır.
Politoloq hesab edir ki, xəbərdarlıq mexanizmlərinin işləməməsi dövlətlərə qəfil zərbə imkanlarını qorumağa və raket potensiallarını genişləndirməyə stimul verir. Bu isə silahlanma yarışını daha da sürətləndirə və beynəlxalq təhlükəsizlik sistemində qeyri-müəyyənliyi artıra bilər.
"Belə təzyiq olmadığı üçün də Rusiya, Çin, İran və Şimali Koreya kimi ölkələr raket imkanlarını artırmaq, qəfil zərbə endirmək imkanlarını saxlamağa çalışırlar. Bu isə qlobal təhlükəsizlik sisteminə çox pis təsir edir”, – deyə Xaqani Cəfərli vurğulayıb.
Onun fikrincə, dünyanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri yeni reallıqlara uyğun təhlükəsizlik qaydalarının formalaşdırılmasıdır. Çünki əvvəlki dövrdən qalan mexanizmlər müasir geosiyasi rəqabətin bütün xüsusiyyətlərini əhatə etmir. Raket texnologiyalarının inkişafı, hipersəs silahları, pilotsuz sistemlər, kosmik infrastrukturun hərbiləşdirilməsi və nüvə arsenallarının mövcudluğu yeni təhlükəsizlik çərçivəsinin yaradılmasını zəruri edir.
"Qlobal təhlükəsizlik sistemi qaydalara dayanır, əgər bu qaydalar yoxdursa, deməli, qlobal təhlükəsizlik sistemi mövcud deyil”, – politoloq bildirib.
Beləliklə, ballistik raket buraxılışları barədə əvvəlcədən xəbərdarlıq təşəbbüsü ilk baxışda texniki xarakterli addım təsiri bağışlasa da, əslində daha geniş geosiyasi məqsəd daşıyır. Bu cür mexanizmlərin əsas məqsədi dövlətlərin hərbi fəaliyyətini tam məhdudlaşdırmaq deyil, onların davranışını daha proqnozlaşdırılan etmək, yanlış hesablamaların qarşısını almaq və potensial münaqişələrin idarəolunmaz mərhələyə keçməsinə imkan verməməkdir. Əgər bu istiqamətdə ümumi qaydalar formalaşdırıla bilsə, həmin mexanizm gələcəkdə yeni beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasının elementlərindən birinə çevrilə bilər.
Akif NƏSİRLİ
