Son illərdə Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri ənənəvi dostluq qarşılıqlı əlaqəsindən strateji tərəfdaşlığa, daha sonra isə müttəfiqliyə çevrilib. Bu prosesin obyektiv əsasları var: iki xalqın tarixi və mədəni yaxınlığı, ortaq türk irsi və bir sıra xarici siyasət və iqtisadi maraqların yaxınlaşması.
Lakin, ikitərəfli münasibətlərin sürətli inkişafını izah etmək üçün təkcə struktur amillər yetərli deyil.
Bu baxımdan, Azərbaycan və Özbəkistan Prezidentləri İlham Əliyevlə Şavkat Mirziyoyev arasında şəxsi siyasi dialoq mühüm rol oynayaraq, toplanmış əməkdaşlıq potensialının konkret hökumət qərarlarına və layihələrinə transformasiya olunması mexanizmlərindən birinə çevrilib.
Hazırkı mərhələnin bir fərqli xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, iki lider arasındakı şəxsi münasibətlər dövlət qurumlarından ayrı mövcud olmayaraq, əksinə onların möhkəmlənməsinə töhfə verir. Mütəmadi görüşlər, telefon danışıqları, qarşılıqlı səfərlər və prezidentlər arasında birbaşa əlaqə yüksək səviyyədə siyasi etimad yaradır ki, bu da daha sonra hökumətlərin, biznesin və ikitərəfli əməkdaşlığın digər iştirakçılarının fəaliyyətinə də şamil olunur.
İkitərəfli müasir münasibətlər modelinin formalaşmasında əsas mərhələ 2022-ci ilin iyun ayında Strateji Tərəfdaşlığın Dərinləşdirilməsi və Hərtərəfli Əməkdaşlığın Genişləndirilməsi haqqında Bəyannamənin imzalanması olub. Eyni zamanda sənaye, nəqliyyat, regional əməkdaşlıq, hərbi və hərbi-texniki sahələr, turizm və digər sahələri əhatə edən 18 sənəddən ibarət paket imzalandı. Hətta o zaman da münasibətlərin əsasən siyasi dialoq çərçivəsindən kənara çıxdığı və çoxsahəli xarakter aldığı aydınlaşdı. Bu proses sonrakı illərdə daha da sürətləndi. 2024-cü ilin avqust ayında İlham Əliyev Özbəkistana dövlət səfəri çərçivəsində aparılan danışıqlarda prezidentlər, xüsusən də enerji, nəqliyyat və turizm sahələrində əməkdaşlığı müzakirə etdilər və münasibətlərin strateji müttəfiqlik xarakterini bir daha təsdiqlədilər. 2025-ci ilin iyul ayında Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycana dövlət səfəri Ali Dövlətlərarası Şuranın ikinci iclası və praktik əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi ilə bağlı müzakirələrlə tarixə düşdü.
Əsas nəticə münasibətlərin xüsusi xarakterinin institusionallaşdırılması oldu. İlham Əliyev qarşılıqlı dövlət səfərləri zamanı Strateji Tərəfdaşlığın Daha da Gücləndirilməsi haqqında Bəyannamə, Müttəfiq Münasibətləri haqqında Müqavilə və Onun 2025-2029-cu illər üçün Həyata Keçirilməsi üzrə Yol Xəritəsinin imzalandığını diqqətə çatdırdı. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan Prezidenti ikitərəfli münasibətlərin yüksək dinamizmini birbaşa Şavkat Mirziyoyevlə şəxsi, etibarlı və dostluq münasibətləri ilə əlaqələndirir və xüsusilə Özbəkistan liderinin əməkdaşlığın inkişafına şəxsi töhfəsini vurğulayır.
Beləliklə, şəxsi amil ilk növbədə liderlərin strateji qərar qəbul etmək üçün siyasi iradə yaratmaq qabiliyyətində özünü göstərir. Liderlər arasında etimad vacib məsələlərin uzun müddət bürokratik səviyyədə qalma ehtimalını azaldır və siyasi razılaşmaların dövlətlərarası sənədlərə daha sürətli tərcüməsinə imkan verir. Əliyev və Mirziyoyevin rollarını təhlil edərkən şəxsi münasibətləri xarici siyasətin fərdiləşdirilməsindən ayırmaq vacibdir.
Bu, iki dövlət arasındakı münasibətlərin yalnız prezidentlər arasındakı münasibətlərin təbiətindən asılı olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, onların qarşılıqlı təsiri tədricən fərdi görüşlərdən asılı olmayaraq fəaliyyət göstərə bilən institusional mexanizmlər yaradır.
Bununla belə, məhz liderlər arasında birbaşa təmas bir növ siyasi katalizator rolunu oynayır. Müttəfiqlik müqaviləsi bağlandıqdan sonra prezidentlərin müntəzəm olaraq görüşməyə və telefon əlaqəsi saxlamağa davam etməsi əhəmiyyətlidir.
2025-ci ilin aprel ayında prezidentlər İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri zamanı əldə edilən razılaşmaların praktiki həyata keçirilməsini müzakirə etdilər. Bu ilin martında isə tərəflər strateji müttəfiqliklərinin uğurlu inkişafını bir daha təsdiqləyərək gələcək əlaqələr barədə fikir mübadiləsi apardılar.
Şövkət Mirziyoyevin 2026-cı ilin martında Naxçıvana drom hücumu ilə bağlı reaksiyası, İlham Əliyevlə telefon danışığında Azərbaycana dəstəyini ifadə etməsi və Özbəkistanın onun yanında olmağa hazır olduğunu vurğulaması şəxsi münasibətlərin yüksək səviyyəsindən xəbər verir. Belə məqamlar müttəfiqliyin yalnız müqavilələrlə deyil, həm də qarşılıqlı dəstəyin siyasi təcrübəsi ilə təsdiqləndiyini göstərir.
Bu mənada iki prezidentin şəxsi diplomatiyası üç funksiyanı yerinə yetirir. Birincisi, dövlətlər arasında yüksək səviyyədə etimad saxlayır. İkincisi, davamlı siyasi koordinasiyanı təmin edir. Üçüncüsü, ən yüksək səviyyədə əldə edilmiş razılaşmaları həyata keçirməli olan dövlət qurumları üçün qaydaları müəyyənləşdirir.
Bu kontekstdə ən vacib sual liderlər tərəfindən yaradılan etimad səviyyəsinin uzunmüddətli perspektivdə effektiv qalıb-qalmamasıdır. Bunun cavabı əsasən şəxsi razılaşmaların davamlı institutlara, layihələrə və müntəzəm qarşılıqlı təsir mexanizmlərinə nə dərəcədə uğurla çevrilməsindən asılıdır.
Bu baxımdan, Ali Dövlətlərarası Şuranın yaradılması, Hökumətlərarası Komissiyanın və Biznes Şurasının müntəzəm işi və Alyans Müqaviləsinin həyata keçirilməsi üçün yol xəritəsinin qəbul edilməsi əsas göstəricidir. Bu strukturlar prezidentlərin sərgilədiyi stimulun institusionallaşmasına imkan verir. 2026-cı ilin may ayında İlham Əliyev və Şavkat Mirziyoyev əvvəlki yüksək səviyyəli təmaslar zamanı əldə olunmuş razılaşmaların praktiki həyata keçirilməsini yenidən müzakirə etdilər.
Məhz buna görə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 23-24 avqustda Özbəkistana dövlət səfəri ikitərəfli münasibətlərin perspektivləri müstəvisində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Rəsmi məlumata əsasən, səfər çərçivəsində yüksək səviyyəli danışıqlar və iki prezidentin sədrliyi ilə Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclası keçiriləcək. Gündəliyə strateji tərəfdaşlığın və müttəfiqliyin daha da dərinləşdirilməsi məsələləri daxildir.
Buna görə də İlham Əliyev və Şavkat Mirziyoyev arasındakı şəxsi münasibətlər Azərbaycan və Özbəkistanın müasir diplomatiyası üçün möhkəm və vacib təməl kimi qiymətləndirilir. Onların etibarlı dialoqu deklarativ yaxınlıqdan institusional ittifaqa keçidi sürətləndirməyə, iqtisadi və humanitar gündəmi genişləndirməyə və daha sıx siyasi koordinasiyanı təmin etməyə ciddi zəmin yaradıb.
Eyni zamanda, şəxsi diplomatiyanın əsas üstünlüyü sadəcə prezidentlərin görüşlərinin intensivliyində deyil. Onun əhəmiyyəti iki liderin münasibətlər üçün uzunmüddətli baxış formalaşdırmaq, regional qeyri-sabitlik dövrlərində qarşılıqlı etimadı qorumaq və dövlət qurumları üçün konkret qaydalar müəyyən etmək bacarığında özünü göstərir. Məhz şəxsi etimad və institusionallaşmanın bu kombinasiyası Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin mövcud modelini sabit edir. Nəticə etibarilə, Əliyev və Mirziyoyev fenomeni müasir beynəlxalq siyasətdə daha geniş bir nümunə sərgiləyir: ortaq tarixi və mədəni təməl və uyğun milli maraqlar nəzərə alınmaqla, liderlər arasında şəxsi diplomatiya dövlətlərin yaxınlaşmasını əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirə bilər. Lakin onun uzunmüddətli effektivliyi ən yüksək səviyyədə əldə olunan razılaşmaların real iqtisadi layihələrə, qurumlararası mexanizmlərə, humanitar əlaqələrə və regional əməkdaşlığın davamlı formalarına nə qədər uğurla çevrilməsi ilə müəyyən edilir. Azərbaycan və Özbəkistana gəldikdə isə, belə bir keçid artıq baş tutur və bu, bizə təkcə dostluq münasibətlərinin deyil, həm də tamhüquqlu strateji ittifaqın formalaşmasından danışmağa imkan verir.
Sahil İsgəndərov,
Politoloq
