Ermənistanın Rusiya ilə münasibətlərində son illərdə baş verən dəyişiklik artıq ayrı-ayrı diplomatik addımlar çərçivəsindən çıxaraq İrəvanın xarici siyasət modelinin yenidən qurulması prosesinə çevrilib. Nikol Paşinyan hökumətinin 2026–2031-ci illər üçün hazırladığı proqramda Rusiya ilə münasibətlərin əvvəlki kimi “müttəfiqlik” və ya “strateji tərəfdaşlıq” anlayışları ilə deyil, “tərəfdaş münasibətlərin transformasiyası və dərinləşdirilməsi” kimi ifadə olunması bu baxımdan diqqət çəkən məqamdır. Bu terminoloji dəyişiklik əslində münasibətlərin mahiyyətində baş verən dəyişiklikləri də əks etdirir. İrəvan Moskva ilə əlaqələri qorumaq niyyətində olsa da, Rusiyanın Ermənistanın xarici və təhlükəsizlik siyasətində əvvəlki xüsusi və dominant mövqeyini qəbul etmək istəmir.
Ermənistanın yeni xarici siyasət kursunun əsas xüsusiyyəti onun bir istiqamətdən asılı modeldən çoxvektorlu siyasətə keçməsidir. Əvvəllər Ermənistanın xarici siyasət və təhlükəsizlik sistemində Rusiya əsas dayaqlardan biri, hətta bir çox hallarda əsas dayağı hesab olunurdu. İndi isə İrəvan qonşu dövlətlərlə münasibətləri, Avropa İttifaqı və ABŞ-la əməkdaşlığı, həmçinin Fransa və Hindistan kimi ölkələrlə təhlükəsizlik əlaqələrini daha ön plana çıxarır. Azərbaycan, Türkiyə, İran və Gürcüstanın Ermənistanın yeni prioritetlərində daha yüksək mövqeyə çıxması isə xüsusilə diqqətəlayiqdir. Bu, İrəvanın regiona münasibətində də müəyyən dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir.
Ermənistan bu siyasəti “regionallaşma” və “balanslaşdırılmış xarici siyasət” anlayışları ilə əsaslandırır. Burada əsas məqsəd yalnız Rusiyadan uzaqlaşmaq deyil, Ermənistanın hər hansı bir xarici güc mərkəzindən həddindən artıq asılılığını azaltmaqdır. İrəvanın yanaşmasına görə, ölkənin təhlükəsizliyi və iqtisadi inkişafı üçün yalnız bir tərəfdaşa güvənmək əvəzinə, müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel əlaqələr qurmaq daha məqsədəuyğundur. Bu baxımdan Ermənistanın siyasətini sadəcə “Qərbə dönüş” kimi qiymətləndirmək də tam doğru olmaz. Çünki İrəvan eyni zamanda Çin, Hindistan, İran və digər dövlətlərlə əlaqələrini genişləndirməyə çalışır.
Bu dəyişikliklərin ən ciddi hissəsi təhlükəsizlik sahəsində müşahidə olunur. Ermənistanın KTMT-dən faktiki uzaqlaşması Moskva ilə münasibətlərdə yaranmış siyasi ziddiyyətlərin ən mühüm göstəricilərindən biridir. Ermənistan təşkilatın fəaliyyətində iştirakını faktiki olaraq dondurub və Paşinyan hökuməti KTMT-nin Ermənistanın təhlükəsizliyinin təmin edilməsindəki rolunu əvvəlki səviyyədə qəbul etmir. Bu isə uzun illər Ermənistanın təhlükəsizlik sistemində Rusiyanın əsas roluna əsaslanan modelin ciddi şəkildə zəifləməsi deməkdir.
Bunun əvəzində İrəvan təhlükəsizlik sahəsində alternativ tərəfdaşların sayını artırır. Fransa və Hindistandan silah alınması, Avropa İttifaqının Ermənistandakı monitorinq missiyasının fəaliyyəti, müxtəlif Qərb ölkələri ilə hərbi və təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişləndirilməsi Ermənistanın yeni təhlükəsizlik arxitekturası qurmaq istəyindən xəbər verir. Ermənistan bununla öz ordusunun hərbi-texniki imkanlarını şaxələndirməyə və bir ölkədən asılılığı azaltmağa çalışır. Digər tərəfdən, İrəvanın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı istiqamətində maraq göstərməsi də onun xarici siyasətinin yalnız Qərb istiqamətində qurulmadığını göstərir. Yəni Ermənistan paralel şəkildə həm Qərblə, həm də Asiyanın müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlər qurmaq istəyir.
Lakin Ermənistanın Rusiya ilə əlaqələrindəki bu dəyişiklikləri tam siyasi-hərbi ayrılma kimi qiymətləndirmək hələ tezdir. Çünki siyasi və təhlükəsizlik sahəsində məsafənin artmasına baxmayaraq, iqtisadi və institusional bağlılıqlar kifayət qədər güclüdür. Ermənistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqında üzvlüyünü davam etdirməsi bunun ən mühüm nümunəsidir. İrəvan bir tərəfdən Rusiyanın təhlükəsizlik sahəsindəki rolunu azaltmağa çalışır, digər tərəfdən isə Rusiya ilə iqtisadi münasibətləri təmin edən mexanizmləri qoruyur.
Burada Ermənistan üçün ciddi bir dilemma meydana çıxır. Siyasi və hərbi baxımdan Rusiyadan məsafə saxlamaq müəyyən qədər mümkündür, lakin iqtisadi əlaqələri qısa müddətdə tamamilə kəsmək daha mürəkkəbdir. Rusiya Ermənistanın mühüm ticarət tərəfdaşlarından biri olaraq qalır. Ermənistan iqtisadiyyatının Rusiya bazarı ilə əlaqələri, enerji infrastrukturu, investisiyalar, əmək miqrasiyası, pul köçürmələri və Aİİ çərçivəsində formalaşmış iqtisadi mexanizmlər Moskva ilə münasibətlərin tamamilə sıfırlanmasını çətinləşdirir.
Bu səbəbdən İrəvanın hazırkı siyasətini “Rusiyadan tam ayrılma” yox, “Rusiyadan asılılığın azaldılması” kimi xarakterizə etmək daha doğru görünür. Ermənistan Rusiyanın ölkədəki eksklüziv rolunu zəiflətmək istəyir, lakin Moskva ilə bütün iqtisadi və institusional bağları birdən-birə kəsmək niyyətində deyil. Başqa sözlə, İrəvan siyasi və təhlükəsizlik sahəsində diversifikasiya, iqtisadi sahədə isə mövcud əlaqələrin qorunması siyasətini paralel aparmağa çalışır.
Bu yanaşma Ermənistanın xarici siyasətində müəyyən paradoks da yaradır. Bir tərəfdən ölkə Rusiyanın təsirindən uzaqlaşmaq istəyir, digər tərəfdən Rusiya ilə iqtisadi əlaqələr Ermənistan üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Buna görə İrəvanın qarşısında əsas məsələ Rusiya ilə münasibətləri tamamilə kəsmək yox, Moskva ilə əlaqələri yeni şərtlər əsasında qurmaqdır. “Tərəfdaşlığın transformasiyası” ifadəsi də məhz bu yanaşmanı əks etdirir. Ermənistan əvvəlki kimi Rusiyanı özünün əsas təhlükəsizlik təminatçısı kimi qəbul etmək istəmir, lakin Rusiyanı iqtisadi və regional tərəfdaş kimi tamamilə kənarlaşdırmağa da hazır deyil.
Bu prosesin Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyəti var. Ermənistanın xarici siyasət prioritetlərində Azərbaycan və Türkiyənin Rusiyadan daha yüksək mövqeyə çıxması regiondaxili münasibətlərin əvvəlki dövrlə müqayisədə dəyişdiyini göstərir. Ermənistan üçün Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması artıq yalnız siyasi və diplomatik məsələ deyil. Bu münasibətlər ölkənin iqtisadi inkişafı, nəqliyyat kommunikasiyalarına çıxışı, regional ticarət imkanları və uzunmüddətli təhlükəsizliyi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması Ermənistanın regional təcridinin azalmasına və yeni iqtisadi imkanların yaranmasına şərait yarada bilər. Nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması Ermənistanın həm Azərbaycan, həm Türkiyə, həm də daha geniş regional bazarlarla əlaqələrini genişləndirə bilər. Bu baxımdan Ermənistanın çoxvektorlu siyasəti Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində real addımlarla müşayiət olunarsa, bu, yalnız iki ölkənin deyil, bütün regionun iqtisadi maraqlarına cavab verə bilər.
Türkiyə ilə münasibətlər də burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ermənistanın Ankara ilə münasibətlərin normallaşdırılmasını xarici siyasət prioritetlərindən birinə çevirməsi regionda yeni iqtisadi və nəqliyyat imkanlarının yaranmasına səbəb ola bilər. Türkiyə-Ermənistan sərhədinin açılması, ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi və nəqliyyat marşrutlarının inkişaf etdirilməsi Ermənistanın regional iqtisadi sistemə daha sıx inteqrasiyasına imkan verə bilər. Bu proses Azərbaycan-Türkiyə-Ermənistan üçbucağında münasibətlərin xarakterini də dəyişə və Cənubi Qafqazda uzun müddət mövcud olmuş qarşıdurma modelinin yerini tədricən əməkdaşlıq modelinə verməsinə şərait yarada bilər.
Lakin Ermənistanın Rusiyadan uzaqlaşmasının Azərbaycan və Türkiyə üçün yalnız müsbət nəticələr yaradacağını düşünmək də düzgün olmaz. Burada ciddi geosiyasi risklər mövcuddur. Ermənistanın Rusiya ilə hərbi-siyasi əlaqələri zəiflədikcə, Qərb ölkələrinin bu ölkədəki təhlükəsizlik və siyasi təsiri arta bilər. Bu isə Cənubi Qafqazda Rusiya ilə Qərb arasında rəqabətin yeni mərhələyə keçməsinə səbəb ola bilər. Ermənistanın bir güc mərkəzindən uzaqlaşması əgər digər güc mərkəzinin hərbi-siyasi təsirinin sürətlə artması ilə nəticələnərsə, bu, regionda balansı sadələşdirməyəcək, əksinə, daha mürəkkəb hala gətirəcək.
Moskvanın reaksiyası da prosesin gələcək istiqamətini müəyyən edən əsas amillərdən biri olacaq. Rusiya Cənubi Qafqazda öz təsir imkanlarının azalmasını geosiyasi itki kimi qiymətləndirə bilər. Buna görə də Moskvanın Ermənistanla iqtisadi, siyasi və diplomatik münasibətlərdən istifadə etməklə öz mövqelərini qorumağa çalışması mümkündür. Bunun hansı formada baş verəcəyini əvvəlcədən dəqiq söyləmək çətindir, lakin Ermənistanın Qərbə doğru sürətli irəliləməsi Rusiya tərəfindən problemsiz qəbul edilməyə bilər.
Digər tərəfdən, Ermənistanın Qərblə yaxınlaşması da avtomatik olaraq onun təhlükəsizlik problemlərini həll etmir. Ermənistanın coğrafi mövqeyi, Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri, İranla sərhədi və Rusiya ilə iqtisadi əlaqələri ölkəni mürəkkəb regional balansın daxilində saxlayır. Buna görə Ermənistanın istənilən xarici siyasət modeli yalnız bir istiqamət üzərində qurula bilməz. İrəvan üçün çoxvektorlu siyasət həm seçim, həm də zərurətdir.
Azərbaycan baxımından əsas məsələ Ermənistanın hansı beynəlxalq təşkilatda və ya hansı böyük dövlətin təsir dairəsində olması deyil, onun bu siyasəti hansı məqsədlərlə həyata keçirməsidir. Əgər Ermənistan Rusiyadan uzaqlaşmanı Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması, sülh prosesinin dərinləşdirilməsi, sərhədlərin delimitasiyası, nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması və regional iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə birləşdirərsə, bu, Azərbaycan üçün də müsbət proses ola bilər.
Əksinə, Ermənistanın Rusiyadan uzaqlaşması yalnız Qərblə hərbi-siyasi əlaqələrin genişləndirilməsi formasında inkişaf edərsə və bunun fonunda Azərbaycanla münasibətlərdə yeni gərginliklər yaranarsa, regionda sabitliyin güclənməsi əvəzinə yeni rəqabət xətti formalaşa bilər. Bu halda Ermənistanın çoxvektorlu siyasəti regional əməkdaşlıq vasitəsi deyil, böyük güclərin Cənubi Qafqaz uğrunda mübarizəsində əlavə geosiyasi alətə çevrilə bilər.
Burada İranın mövqeyi də nəzərə alınmalıdır. Ermənistanın İranla münasibətlərini prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirməsi İrəvanın yalnız Qərb və Rusiya arasında seçim etmədiyini göstərir. Ermənistan üçün İran həm enerji, həm nəqliyyat, həm də regional balans baxımından mühüm tərəfdaşdır. Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşması, İranla əlaqələrin qorunması və Qərblə əməkdaşlığın genişləndirilməsi Ermənistanın özünü regiondakı müxtəlif siyasi və iqtisadi xəttlərin kəsişmə nöqtəsinə çevirmək istəyini göstərir.
Bu baxımdan Ermənistanın xarici siyasətində “regionallaşma” anlayışı təsadüfi deyil. İrəvan başa düşür ki, ölkənin iqtisadi və təhlükəsizlik problemlərinin əhəmiyyətli hissəsi məhz qonşu dövlətlərlə münasibətlərdən asılıdır. Uzun müddət davam edən Azərbaycan və Türkiyə ilə qarşıdurma Ermənistanın regional iqtisadi imkanlarını məhdudlaşdırıb. Əgər Ermənistan bu vəziyyəti dəyişmək istəyirsə, Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması onun üçün strateji zərurətə çevrilir.
Ermənistanın Rusiya ilə münasibətlərindəki dəyişikliklər bu səbəbdən yalnız Moskva-İrəvan münasibətləri çərçivəsində qiymətləndirilməməlidir. Bu proses Cənubi Qafqazda əvvəlki geosiyasi modelin dəyişməsi ilə birbaşa bağlıdır. Rusiya uzun illər Ermənistanın əsas təhlükəsizlik tərəfdaşı olmaqla yanaşı, regiondakı ən mühüm siyasi və hərbi güc kimi çıxış edib. İndi isə Ermənistan bu asılılığı azaltmağa, Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırmağa, Avropa İttifaqı və ABŞ-la əlaqələri gücləndirməyə və eyni zamanda İran, Hindistan və digər dövlətlərlə əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışır.
Bu mənada Ermənistanın strategiyasını “Rusiyadan qaçış”dan daha çox “Rusiyanın eksklüziv rolundan imtina” kimi qiymətləndirmək daha məntiqlidir. İrəvan Moskva ilə əlaqələri tamamilə aradan qaldırmaq istəmir. Əsas məqsəd Rusiyanın Ermənistanın təhlükəsizliyi, iqtisadiyyatı və xarici siyasəti üzərində əvvəlki səviyyədə həlledici təsir imkanlarına malik olmamasıdır. Ermənistan bunun əvəzinə müxtəlif tərəfdaşlar arasında manevr imkanlarını artırmağa çalışır.
Bununla belə, Ermənistanın Rusiyadan real siyasi-hərbi ayrılmasının mümkünlüyü uzunmüddətli perspektivdə istisna edilə bilməz. Əgər İrəvan Qərb ölkələri ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığını daha da dərinləşdirər, öz hərbi imkanlarını alternativ mənbələr hesabına formalaşdırar və Rusiya ilə iqtisadi asılılığını tədricən azaldarsa, müəyyən müddətdən sonra Ermənistanın Moskva ilə münasibətlərinin tamamilə yeni modelə keçməsi mümkündür. Lakin bunun üçün uzun zaman, ciddi iqtisadi resurslar və siyasi iradə tələb olunur.
Üstəlik, Ermənistanın Rusiyadan uzaqlaşmasının davamlı olması üçün İrəvanın alternativ tərəfdaşlardan real təhlükəsizlik və iqtisadi təminatlar əldə etməsi lazımdır. Sadəcə siyasi bəyanatlar və ayrı-ayrı silah müqavilələri Rusiya ilə onilliklər ərzində formalaşmış təhlükəsizlik və iqtisadi əlaqələri qısa müddətdə əvəz edə bilməz. Buna görə Ermənistanın qarşısında uzun və mürəkkəb transformasiya prosesi dayanır.
Cənubi Qafqazın geosiyasi balansı baxımından isə əsas dəyişiklik Rusiyanın əvvəlki dominant mövqeyinin zəifləməsidir. Əgər bu proses davam edərsə, regionda Azərbaycan, Türkiyə, İran, Rusiya, Avropa İttifaqı və ABŞ arasında daha çoxsaylı və mürəkkəb münasibətlər sistemi formalaşacaq. Bu, bir tərəfdən region ölkələrinin manevr imkanlarını artıracaq, digər tərəfdən isə böyük güclər arasında rəqabətin daha da güclənməsi riskini yaradacaq.
Azərbaycan üçün ən əlverişli ssenari Ermənistanın çoxvektorlu siyasətinin regional əməkdaşlıqla tamamlanmasıdır. Ermənistan Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırır, kommunikasiyaların açılmasına razılaşır, sülh prosesini davam etdirir və iqtisadi əlaqələri genişləndirirsə, Rusiya ilə münasibətlərdəki dəyişikliklər Azərbaycan üçün təhlükədən daha çox yeni imkan yarada bilər. Belə halda Cənubi Qafqazda hərbi bloklaşma deyil, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq və nəqliyyat əlaqələri əsas faktor kimi ön plana çıxar.
Türkiyə üçün də oxşar mənzərə formalaşır. Ermənistanla münasibətlərin normallaşması Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı iqtisadi və nəqliyyat rolunu daha da gücləndirə bilər. Azərbaycanla strateji müttəfiqlik fonunda Türkiyənin Ermənistanla münasibətlərinin yaxşılaşması regionda yeni iqtisadi marşrutların formalaşmasına və ticarət dövriyyəsinin artmasına imkan verə bilər.
Nəticə etibarilə, Ermənistanın Rusiya ilə münasibətlərində baş verən dəyişiklikləri Rusiyadan tam siyasi-hərbi qopuş kimi deyil, uzunmüddətli geosiyasi transformasiya kimi qiymətləndirmək daha doğrudur. İrəvanın əsas məqsədi Moskva ilə bütün əlaqələri kəsməkdən daha çox, Rusiyanın Ermənistan üzərində əvvəlki eksklüziv təsirini aradan qaldırmaq və alternativ tərəfdaşların sayını artırmaqdır. KTMT-dən uzaqlaşma, Qərblə təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişləndirilməsi və Azərbaycan, Türkiyə, İran və Gürcüstanla münasibətlərə daha çox əhəmiyyət verilməsi bu strategiyanın əsas elementləridir.
Bu prosesin Ermənistanı Rusiyadan real siyasi-hərbi ayrılığa aparıb-aparmayacağını isə əsasən üç amil müəyyən edəcək: Ermənistanın iqtisadi baxımdan Rusiyadan nə qədər uzaqlaşa bilməsi, Qərbdən və digər tərəfdaşlardan nə qədər real təhlükəsizlik təminatı əldə etməsi və Azərbaycan-Türkiyə istiqamətində münasibətlərin hansı səviyyəyə çatması. Əgər Ermənistan bu üç istiqamətdə balans yarada bilsə, Moskva ilə münasibətlərdə yeni, daha məhdud və praqmatik tərəfdaşlıq modeli formalaşa bilər.
Beləliklə, Ermənistanın yeni xarici siyasəti nə tam olaraq Rusiyaya qayıdış, nə də dərhal Qərb blokuna keçid deməkdir. Bu, daha çox Ermənistanın öz geosiyasi manevr imkanlarını genişləndirmək cəhdidir. Bu siyasətin regional nəticəsi isə Ermənistanın Rusiya ilə münasibətlərindən daha çox, Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin hansı istiqamətdə inkişaf etməsindən asılı olacaq. Əgər İrəvan yeni çoxvektorlu siyasəti sülh və regional əməkdaşlıqla birləşdirə bilsə, Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi balans yarana bilər. Bu balansda Rusiyanın əvvəlki dominantlığı zəifləsə də, Azərbaycan və Türkiyənin regional əhəmiyyəti arta, Ermənistan isə uzunmüddətli qarşıdurmadan daha çox iqtisadi və nəqliyyat əməkdaşlığına söykənən yeni regional sistemə inteqrasiya oluna bilər. Əks halda, Ermənistanın Rusiyadan uzaqlaşması sadəcə bir asılılıq modelinin digər xarici təhlükəsizlik asılılığı ilə əvəzlənməsinə gətirib çıxara və Cənubi Qafqazı böyük güclərin rəqabətinin daha kəskin meydanına çevirə bilər.
Akif NƏSİRLİ
